Końskie figlePodstawy wiedzy o koniach
Ciągnie do stajni, łykawość, odporny na wszystko: końska gwara wyjaśniona dla niekoniarzy

Koniarze mówią dialektem, w którym „zielony” to nie kolor, „czysty” nie ma nic wspólnego z myciem, a „trochę do przodu” to ostrzeżenie. Jeśli ktoś w twoim życiu zaczął tak mówić, oto co ma na myśli. Każda definicja jest poprawna, a komentarz dostajesz gratis. Pełną wersję encyklopedyczną znajdziesz w naszym słowniczku terminów jeździeckich i w pozostałych słowniczkach.
Charakter konia w kodzie
Ciągnie do stajni (barn sour)
Koń, który nie chce wychodzić z domu. Ociąga się, zapiera nogami albo zawraca, gdy każe mu się oddalić od stajni, a potem wraca dwa razy szybciej. Z kwaśnym mlekiem nie ma nic wspólnego (sour to po angielsku „kwaśny”).
Ciągnie do kolegi (buddy sour, też przywiązany do stada)
Ten sam problem, tyle że domem jest inny koń. Zabierz mu przyjaciela, a dostaniesz wrzaski, kręcenie się w kółko i spektakl porzucenia, przy którym opera mogłaby się schować.
Ma dość ujeżdżalni (ring sour)
Koń, który ma dość placów i hal i oznajmia to już przy bramie. Zwykle to znak, że było za dużo musztry, a za mało urozmaicenia. Koń ma trochę racji.
Odporny na wszystko (bombproof)
Koń, który zachowuje spokój przy ruchu ulicznym, flagach, psach, rowerach i orkiestrach dętych. To nie gwarancja, cokolwiek mówi ogłoszenie. Każdy odporny na wszystko koń ma tę jedną rzecz, a ty dowiesz się, co to jest, w najgorszym możliwym momencie. (Mamy nawet atlas takich strachów.)
Ułożony na amen (dead broke)
Wyjątkowo dobrze wyszkolony i spokojny. Komplement dla konia. Przy okazji, zupełnie przypadkiem, także opis sytuacji finansowej jego właściciela (broke to po angielsku również „spłukany”).
Zielony (green)
Niedoświadczony: koń (albo jeździec) na początku szkolenia. Nie ma nic wspólnego z kolorem, dlatego „zielony kasztan” ma sens.
Zielony na zielonym (green on green)
Początkujący jeździec na początkującym koniu. Stara stajenna przestroga mówi, że zielony plus zielony daje kolor siniaków.
Gorący (hot)
Energiczny, wrażliwy i szybko reagujący. Nie chodzi o temperaturę ani o komplement na temat urody. Przeciwieństwo to spokojny albo, mniej życzliwie, głuchy na łydkę.
Pełnej krwi, zimnokrwisty, gorącokrwisty (hot-blooded, cold-blooded, warmblood)
Typy koni, a nie temperatura ciała. Konie pełnej krwi to lekkie, szybkie, reaktywne rasy, takie jak koń arabski i koń pełnej krwi angielskiej. Zimnokrwiste to ciężkie, spokojne rasy pociągowe, takie jak perszeron i Clydesdale. Gorącokrwiste to konie sportowe hodowane gdzieś pomiędzy jednymi a drugimi. Wszystkie są ssakami o tej samej prawidłowej temperaturze.
Do przodu (forward)
Lubi iść. „Ładnie do przodu” znaczy chętny. „Bardzo do przodu” znaczy, że dotrzesz na miejsce przed czasem.
Świeży (fresh)
Pełen energii, zwykle po przerwie albo pierwszego zimnego jesiennego poranka. Świeży koń nie jest niegrzeczny. Po prostu ma więcej do dania, niż od niego chciano.
Gapi się (looky)
Skłonny wpatrywać się w różne rzeczy i rozważać odejście. O stopień niżej niż płochliwy – ten po prostu odchodzi.
Klaczowate humory (mare-ish)
Zachowanie, które ludzie zrzucają na karb tego, że koń jest klaczą: ma swoje zdanie, jest łaskotliwa, drażliwa na punkcie swojej przestrzeni. Czasem wiąże się to z tym, że jest w rui. Często to po prostu własne zdanie, którego twardo się trzyma.
Profesor (schoolmaster)
Starszy, doświadczony koń, który zna swoją pracę lepiej niż jeździec i go jej uczy. Wart tyle złota, ile waży, i zwykle dobrze o tym wie. Amerykanie mówią czasem packer: koń, który bezpiecznie obwiezie jeźdźca, bez względu na to, co ten wyprawia na górze.
Na guziki (push-button)
Tak dobrze wyszkolony, że prawidłowa pomoc za każdym razem daje prawidłowy ruch. Haczyk w tym, że trzeba wiedzieć, gdzie są guziki.
Koń dla męża (husband horse)
Spokojny, wyrozumiały koń dla członka rodziny, który jeździ dwa razy w roku. To nie komentarz na temat niczyjego małżeństwa.
Ozdoba pastwiska (pasture puff, też pasture ornament)
Koń, którego jedynym zadaniem jest stać na pastwisku i ładnie wyglądać – z powodu emerytury, kontuzji albo zapchanego kalendarza właściciela.
Nawyki o dziwnych nazwach
Łykawość (cribbing, też crib-biting)
Koń chwyta przednimi zębami twardą krawędź, na przykład żerdź ogrodzenia albo drzwi boksu, wygina szyję, odciąga się i z charakterystycznym chrząknięciem połyka powietrze. Angielska nazwa nie ma nic wspólnego ani z dziecięcym łóżeczkiem (crib), ani ze ściąganiem na egzaminach (cribbing). To stereotypia, czyli powtarzalne zachowanie związane ze sposobem utrzymania: badania łączą ją z ograniczonym wypuszczaniem na padok, małą ilością paszy objętościowej i dużą ilością ziarna. Ściera zęby i ogrodzenia, a raczej się nad nią panuje, niż ją leczy – więcej padoku, więcej paszy objętościowej, więcej towarzystwa. Stajenne mądrości mówią, że konie uczą się jej od siebie nawzajem; nigdy nie zostało to naukowo wykazane.
Łykawość bez oparcia (windsucking)
To samo połykanie powietrza, tyle że koń niczego się przy tym nie chwyta. Tak, to dwie różne rzeczy, i tak, koniarze cię poprawią.
Tkanie (weaving)
Kołysanie się z jednej przedniej nogi na drugą, zwykle nad drzwiami boksu. Kolejna stereotypia, na ogół znak, że koń chce więcej ruchu i towarzystwa, niż dostaje.
Zimny grzbiet (cold-backed)
Koń, który wzdryga się, garbi albo ugina grzbiet, gdy zakłada się siodło lub gdy jeździec pierwszy raz siada, a potem zwykle mu to w stępie przechodzi. Czasem to nawyk, czasem ból, dlatego rozsądnym pierwszym krokiem jest weterynarz i specjalista od dopasowania siodeł.
Wrażliwy na popręg (girthy, też cinchy)
Protestuje przy dopinaniu popręgu: kładzie uszy, kłapie zębami w powietrzu, nadyma się jak dudy. Podobnie jak zimny grzbiet może oznaczać dyskomfort, w tym wrzody żołądka, więc warto wspomnieć o tym weterynarzowi, a nie tylko się z tego śmiać.
Zaklinowany (cast)
Angielskie cast to tu nie gips na złamaną nogę. Zaklinowany koń położył się albo wytarzał tak blisko ściany lub ogrodzenia, że nie może podciągnąć pod siebie nóg, żeby wstać. To prawdziwy nagły wypadek: koń może się rzucać, więc wezwij doświadczoną pomoc i trzymaj się poza zasięgiem nóg.
Ciało i zdrowie
Hand
Jednostka, w której mierzy się konie – do szczytu kłębu. Jeden hand to cztery cale. Liczba po kropce to cale, a nie dziesiąte części, więc 15.2 oznacza piętnaście hands i dwa cale, a po 15.3 następuje 16.0. Koń ogłaszany jako mający 15.5 hands nie istnieje.
Czysty (sound)
Nie kuleje; porusza się równo, bez oznak bólu. „Czy jest czysty?” to pierwsze pytanie o każdego konia. „Czysty do użytkowania” (serviceably sound) oznacza wystarczająco zdrowy do opisanej pracy i warto to przeczytać powoli.
Nierówny (off)
Lekko kulawy albo nie do końca w porządku. Na przykład: „jest trochę nierówny na tył”. Koniarze widzą to z drugiego końca pastwiska i nie potrafią wyjaśnić jak.
Łatwo tyjący (easy keeper, w Wielkiej Brytanii good doer)
Koń, który tyje na bardzo małej ilości paszy. Brzmi jak błogosławieństwo, a jest pracą na pełen etat, bo to właśnie te konie są najbardziej narażone na otyłość i ochwat. W pilnowaniu tego pomogą nasz kalkulator wagi, kalkulator żywienia i poradnik oceny kondycji ciała.
Trudno tyjący (hard keeper, poor doer)
Odwrotność: je jak koń, a i tak wygląda jak wieszak na kapelusze. Warto porozmawiać z weterynarzem o zębach, pasożytach i diecie.
Brzuch sianowy (hay belly)
Okrągły, nisko zwisający brzuch u konia, który wzdłuż grzbietu może być całkiem szczupły. Często zrzuca się go na paszę objętościową słabej jakości. To nie to samo co otyłość.
Tarnikowanie (floating)
Spiłowywanie ostrych krawędzi, które powstają na zębach konia, gdy się ścierają. Robi to weterynarz albo dentysta koński, zwykle raz lub dwa razy w roku. Wbrew angielskiej nazwie (float to „unosić się na wodzie”) woda nie ma tu nic do rzeczy.
Kolka
Jedyne słowo na tej stronie, z którego nikt nie żartuje. Oznacza ból brzucha i może mieć przebieg od łagodnego po zagrażający życiu. Koń, który grzebie nogą, tarza się, poci, ogląda się na boki albo nie chce jeść, wymaga natychmiastowego telefonu do weterynarza.
Źle wykastrowany (proud cut)
Wałach, który nadal zachowuje się jak ogier. Tradycja obwinia niedbałą kastrację. Weterynarze mówią, że gdy rzeczywiście w grę wchodzą hormony, przyczyną jest zwykle niezstąpione jądro, a duża część zachowań przypisywanych „źle wykastrowanym” wałachom jest po prostu wyuczona. Rozstrzygnie to badanie krwi.
Coggins
W Stanach Zjednoczonych badanie krwi w kierunku niedokrwistości zakaźnej koni, nazwane od weterynarza, który je opracował, dr. Leroya Cogginsa. „Masz Cogginsa?” znaczy „czy masz papiery, żeby przewieźć konia albo wystartować w zawodach?” i nigdy nie jest pytaniem o człowieka.
Kasztan (chestnut)
Maść, a zarazem mała zrogowaciała narośl po wewnętrznej stronie każdej nogi. Kasztanowaty koń ma cztery kasztany. Siwy też.
Strzałka (frog)
Gumowata poduszka w kształcie litery V na spodzie kopyta. Zajrzyj do naszego przewodnika po anatomii kopyta. Wbrew angielskiej nazwie (frog to „żaba”) żaden płaz nie ucierpiał.
Kto jest kim
Wałach
Wykastrowany samiec konia. Większość męskich koni wierzchowych to wałachy, bo większość ogierów ma w głowie co innego.
Ogierek i klaczka (colt, filly)
Młody samiec i młoda samica. Młode obojga płci to źrebię; „ogierek” to nie określenie dla wszystkich.
Koń bez papierów (grade horse)
Koń bez dokumentów hodowlanych i znanego rodowodu. Często świetny koń. Sam koń nigdy nie przejmował się papierami.
Near side i off side
Lewa i prawa strona konia. Tradycyjnie prowadzi się go, siodła i wsiada z lewej strony (near side).
Co mówią koniarze
Sprzęt (tack)
Siodła, ogłowia i reszta sprzętu jeździeckiego. Siodłanie (tacking up) to zakładanie go. Nie mylić z angielskim tacky („lepki”), czyli opisem sprzętu po deszczu. Zacznij od angielskiej terminologii sprzętu jeździeckiego.
Sprzątanie boksów (mucking out)
Usuwanie obornika i mokrej ściółki z boksu. Codziennie, także w urodziny i w bożonarodzeniowy poranek.
Padok i prezencja (turnout)
Angielskie turnout to albo czas na swobodzie na padoku, albo to, jak elegancko koń i jeździec prezentują się na zawodach. „Świetna prezencja” na zawodach to pochwała. „Potrzebuje więcej padoku” to rada w sprawie znudzonego konia.
Na wędzidle (on the bit)
Nie chodzi o żucie wędzidła. Koń przyjmuje miękki kontakt z rękami jeźdźca i pracuje całym ciałem. Jeźdźcy spędzają nad tym dekady. Zajrzyj do naszych słowniczków ujeżdżenia, żeby zobaczyć, dokąd to prowadzi.
Zła noga (wrong lead)
W galopie jedna przednia noga sięga dalej do przodu niż druga, a na kole powinna to być wewnętrzna. Jeśli tak nie jest, gdzieś już krzyczy instruktor.
Półparada
Krótki, ledwie widoczny sygnał jeźdźca przywracający koniowi równowagę. Wszyscy się zgadzają, że jest niezbędna. Nie ma dwóch instruktorów, którzy tłumaczyliby ją tak samo.
„Skoczę tylko na pięć minut do stajni”.
Spodziewaj się powrotu po zmroku.
Co dalej
Kiedy podstawy staną się jasne, okaże się, że każda dyscyplina ma własny dialekt: terminy z zawodów w stylu angielskim, terminy z zawodów westernowych, reining, cutting, roping i słowniczek wyścigowy. Możesz też darować sobie słownictwo i uczyć się w praktyce w Stable Days.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał