Końskie figlePodstawy wiedzy o koniach
Czego konie dziwnie się boją: przewodnik terenowy po reklamówkach, kałużach i tym jednym kamieniu

Koń waży około pół tony, a do ucieczki potrafi go poderwać torebka po chipsach. To nie głupota. To zestaw przetrwania zwierzęcia ofiary, które widzi niemal wszystko dookoła siebie, dostrzega ruch wcześniej niż szczegóły, a najpierw ucieka, potem myśli. Poniżej znajdziesz przewodnik terenowy po najczęściej obserwowanych postrachach, z poziomem zagrożenia według oceny konia i według wszystkich pozostałych, a dalej wyjaśnienie, dlaczego działają i co z nimi zrobić. Łacina jest tu wyłącznie dla ozdoby.
Reklamówka pospolita
Saccus horribilis
Siedlisko: Żywopłoty, ogrodzenia, ręka osoby, która miała potrzymać twojego konia.
Cechy rozpoznawcze: Blada, bezkształtna, porusza się bez nóg. Szeleści.
Poziom zagrożenia (według konia): Drapieżnik szczytowy.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Była w niej kanapka.
Reklamówka ma wszystko w komplecie: pojawia się nagle, porusza się nieprzewidywalnie, hałasuje i nie ma rozpoznawalnego kształtu. Nie bez powodu badacze zajmujący się strachem u koni tak często po nią sięgają.
Kałuża
Aqua profunda
Siedlisko: Bramy na pastwisko, jedyna droga do domu.
Cechy rozpoznawcze: Płaska, błyszcząca, pokazuje niebo tam, gdzie powinna być ziemia.
Poziom zagrożenia (według konia): Bez dna.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Dwa centymetry.
Na obronę konia trzeba powiedzieć, że powierzchnia odbijająca światło nie zdradza, co się pod nią kryje, a koń nie widzi ziemi tuż pod własnym nosem. To samo zwierzę oczywiście przegalopuje przez rzekę, jeśli na drugim brzegu czekają jego koledzy.
Ten jeden kamień
Saxum suspectum
Siedlisko: Dokładnie tam, gdzie leży od 10 000 lat.
Cechy rozpoznawcze: Kształt kamienia. Kolor kamienia.
Poziom zagrożenia (według konia): W trakcie weryfikacji. Weryfikacja trwa od 2019 roku.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Kamień.
Mijany bez komentarza podczas czterdziestu przejażdżek. Za czterdziestym pierwszym razem światło jest inne albo koń ma nadmiar energii, albo kamień po prostu ma dość tego, że wszyscy mu ufają.
Przedmiot, który się przesunął
Res translata
Siedlisko: Ujeżdżalnia. Konkretnie metr na lewo od miejsca, w którym stał wczoraj.
Cechy rozpoznawcze: Schodki do wsiadania, skrzydło przeszkody, taczka albo kurtka przewieszona przez ogrodzenie.
Poziom zagrożenia (według konia): Ktoś tu był.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Ktoś tu był. Posprzątał.
Ten przypadek to komplement dla końskiej pamięci. Koń ma w głowie szczegółową mapę domu i właśnie wyłapał w niej poprawkę. Na otwartych równinach „coś się zmieniło” zawsze było warte drugiego spojrzenia.
Kubeł na śmieci w dniu wywozu
Receptaculum hebdomadale
Siedlisko: Pobocza dróg, jeden poranek w tygodniu.
Cechy rozpoznawcze: Wyprostowany, ciemny, mniej więcej wielkości przyczajonego zwierzęcia. Nie było go tu w drodze w tamtą stronę.
Poziom zagrożenia (według konia): Cały rząd takich to zasadzka.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Recykling.
Plama słońca
Lux in pavimento
Siedlisko: Podłoże krytej ujeżdżalni, korytarze stajni, rampa przyczepy.
Cechy rozpoznawcze: Jasny kształt na ciemnym podłożu albo ciemne wejście w jasnej ścianie.
Poziom zagrożenia (według konia): Dziura. Być może portal.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Okno.
Ostre granice między światłem a cieniem są dla koni trudne do odczytania, a ich oczy prawdopodobnie wolniej niż nasze przystosowują się przy przejściu z jasnego miejsca do ciemnego. Przyczepa jest z punktu widzenia konia małą czarną jaskinią. Daj mu chwilę, żeby się przyjrzał.
Znajomy człowiek w nieznajomym kształcie
Homo sapiens, forma nova
Siedlisko: Podwórze stajni, w deszczu.
Cechy rozpoznawcze: Twój głos, twój zapach, ale tym razem z łopoczącym ponczo, kapturem, parasolem albo wielkim pudłem.
Poziom zagrożenia (według konia): Coś, co zjadło moją właścicielkę, chodzi w jej kaloszach.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Ty, z workiem paszy na ramieniu.
Drugi koniec ujeżdżalni
Angulus terribilis
Siedlisko: Narożnik najdalej od bramy, w każdej ujeżdżalni, jaką kiedykolwiek zbudowano.
Cechy rozpoznawcze: Żadne, które byłyby widoczne dla ludzi.
Poziom zagrożenia (według konia): Coś tam mieszka.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): To narożnik najdalej od bramy.
Zwykle znajduje się za nim żywopłot, budka sędziowska, szeleszczące drzewo albo drzwi. Ma też tę szczególną cechę, że leży możliwie najdalej od wyjścia i od innych koni, co być może wyjaśnia wszystko.
Mały koniowaty
Equus minimus
Siedlisko: Sąsiedni padok. Od czasu do czasu – w zaprzęgu.
Cechy rozpoznawcze: Kształt konia, ale nie ten rozmiar. Zobacz też: osły, lamy, świnie, leżąca krowa.
Poziom zagrożenia (według konia): Wygląda jak my. Nie jest nami.
Poziom zagrożenia (rzeczywisty): Falabella o imieniu Gerald.
Dlaczego konie tak mają
Są stworzone do tego, żeby zauważać wszystko. Oczy konia należą do największych wśród wszystkich ssaków lądowych i są osadzone po bokach głowy, co daje pole widzenia około 350 stopni. Tylko wycinek z przodu, mniej więcej 65 stopni, koń widzi obydwoma oczami jednocześnie. Reszta to widzenie jednooczne, które świetnie wyłapuje ruch, ale gorzej radzi sobie ze szczegółami i głębią. Są dwa martwe pola: bezpośrednio za koniem i niewielka strefa tuż przed pyskiem, pod chrapami. Dlatego koń unosi albo opuszcza głowę, żeby czemuś się przyjrzeć, dlatego chce się odwrócić i popatrzeć, i dlatego najsilniej reaguje na to, co pojawia się z tyłu.
Najpierw uciekają. Reakcja przestrachu to odruch. Koń, który zatrzymywał się, żeby rozważyć, czy szelest w trawie to lew, nie został niczyim przodkiem. Skok w bok następuje, zanim myśląca część mózgu zdąży oddać głos, a ta często sekundę później orzeka: „reklamówka”. Ty w tym czasie jesteś już na jego szyi.
Ich świat kolorów nie jest naszym światem. Konie widzą w dwóch barwach, mniej więcej w odcieniach niebieskiego i żółtego, a my w trzech. Jaskrawopomarańczowy pachołek, który wręcz krzyczy do ciebie, może się dla konia ledwo odróżniać od trawy, za to jasna plandeka na ciemnym podłożu rzuca się w oczy jak nic innego.
Widoczne białko oka to u konia klasyczny sygnał niepokoju. Wyjątkiem jest rasa Appaloosa, u której widoczna biała twardówka to normalna cecha rasy, a nie komentarz na temat twojej reklamówki.

Mit „dwóch mózgów”
Na pewno usłyszysz, że koniowi trzeba wszystko pokazywać dwa razy, raz z każdej strony, bo dwie półkule jego mózgu się ze sobą nie porozumiewają. Sprawdzono to. W eksperymentach Evelyn Hanggi, badaczki zajmującej się poznaniem u koni, konie, które nauczyły się rozpoznawać jakiś przedmiot z jednym okiem zasłoniętym, od razu rozpoznawały go także drugim okiem.
Dlaczego więc koń spokojnie mija taczkę w drodze w jedną stronę, a płoszy się przy niej w drodze powrotnej? Bo to inny widok. Ten sam przedmiot pod innym kątem, w innym świetle, na innym tle, a badania nad habituacją pokazują, że konie uczą się „ta rzecz jest bezpieczna” w dość wąskim zakresie. Zmiana kształtu albo koloru może sprawić, że stary przedmiot znów staje się nowy. Mimo to warto pokazywać rzeczy z obu stron. Po prostu wiedz, że pokazujesz koniowi dwa obrazy, a nie informujesz dwóch mózgów.
Bezpieczne odczulanie
Najmocniejsze dowody pochodzą od Janne Winther Christensen i jej współpracowników, którzy porównali trzy sposoby uczenia koni zachowania spokoju przy przerażającym przedmiocie. Zdecydowanie najlepiej wypadło stopniowe odczulanie: zaczynasz od wersji strasznej rzeczy tak łagodnej, że koń pozostaje rozluźniony, i zwiększasz bodziec krok po kroku dopiero wtedy, gdy koń jest spokojny na obecnym poziomie. Konie trenowane w ten sposób rzadziej reagowały ucieczką i potrzebowały mniej sesji, a każdy z nich w końcu osiągnął cel. Samo wystawianie koni na pełny bodziec, aż przestaną reagować, działało gorzej, a niektóre konie nigdy się nie uspokoiły.
W praktyce:
- Zacznij od czegoś małego i z daleka. Złożona reklamówka w pewnej odległości, zanim przyjdzie kolej na rozłożoną, łopoczącą tuż obok. Jeśli koń podnosi głowę i zaczyna przestępować z nogi na nogę, poszło ci za szybko: cofnij się o krok.
- Pozwól koniowi popatrzeć. Podchodzenie, obwąchiwanie i dotykanie na własnych warunkach uczy więcej niż przytrzymywanie go obok czegoś.
- Nagradzaj spokój, nigdy nie karz za strach. Kara tylko potwierdza, że reklamówka oznaczała kłopoty.
- Pożycz spokojnego kompana. Christensen i jej współpracownicy odkryli też, że niedoświadczone konie reagowały mniejszym strachem w towarzystwie spokojnego towarzysza.
- Uważaj, gdzie stoisz. Nie stawaj na drodze, którą koń by obrał, gdyby odskoczył, noś kask i rękawiczki i pracuj w bezpiecznym, ogrodzonym miejscu. Podstawy znajdziesz w naszym poradniku o bezpiecznym obchodzeniu się z końmi.
- Poproś o pomoc, gdy sprawa cię przerasta. Koń, który ponosi, staje dęba albo wpada w panikę, potrzebuje doświadczonego trenera, a nie odważniejszego właściciela.
I jeszcze jedno. Koń, który nagle zaczyna się płoszyć, choć wcześniej tego nie robił – zwłaszcza z jednej strony albo przy słabym świetle – powinien zostać zbadany przez lekarza weterynarii. Na liście przyczyn są zarówno problemy z oczami, jak i ból, a żaden trening nie naprawi ani jednego, ani drugiego.
Notatka z terenu na zakończenie
Żaden przewodnik nie może być kompletny. Codziennie zgłaszane są nowe gatunki: bałwan, zaparkowany rower, mężczyzna jedzący banana. Zasada, która obejmuje je wszystkie, brzmi: koń wcale się nie wygłupia. Wykonuje starą i bardzo skuteczną pracę, a jego zakresu obowiązków nikt nie zaktualizował o kubły na śmieci.
Źródła
- Christensen, Rundgren & Olsson (2006), Training methods for horses: habituation to a frightening stimulus, Equine Veterinary Journal.
- Christensen, Zharkikh & Ladewig (2008), „Do horses generalise between objects during habituation?”, Applied Animal Behaviour Science.
- Hanggi (1999), „Interocular transfer of learning in horses”.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał