PaardenpretBasiskennis over paarden

Waar paarden vreemd genoeg bang voor zijn: een veldgids voor plastic zakken, plassen en die ene steen

· The Equinest

Een vliegenschimmel die met gespitste oren recht in de camera kijkt

Een paard weegt ongeveer een halve ton en kan door een chipszakje op de vlucht worden gejaagd. Dat is geen domheid. Het is de overlevingsuitrusting van een prooidier dat bijna helemaal rondom zich heen kan kijken, beweging opmerkt voordat het details ziet, en eerst rent en pas daarna nadenkt. Hieronder vind je een veldgids voor de verschrikkingen die het vaakst worden waargenomen, met het dreigingsniveau zoals ingeschat door het paard en door alle anderen, gevolgd door waarom ze werken en wat je eraan kunt doen. Het Latijn is voor de sier.

De gewone plastic zak

Saccus horribilis

Leefgebied: Heggen, afrasteringen, de hand van degene die je vroeg je paard even vast te houden.
Kenmerken: Bleek, vormeloos, beweegt zonder poten. Ritselt.
Dreigingsniveau (paard): Toproofdier.
Dreigingsniveau (werkelijk): Er zat een boterham in.

De zak is het complete pakket: hij verschijnt plotseling, beweegt onvoorspelbaar, maakt geluid en heeft geen herkenbare vorm. Niet voor niets grijpen onderzoekers die angst bij paarden bestuderen er steeds weer naar.

De plas

Aqua profunda

Leefgebied: Hekdoorgangen, de enige weg naar huis.
Kenmerken: Plat, glanzend, laat de lucht zien waar de grond zou moeten zijn.
Dreigingsniveau (paard): Bodemloos.
Dreigingsniveau (werkelijk): Twee centimeter.

Ter verdediging van het paard: een spiegelend oppervlak geeft geen enkele aanwijzing over wat eronder zit, en een paard kan de grond direct onder zijn eigen neus niet zien. Hetzelfde dier galoppeert natuurlijk wel dwars door een rivier als zijn vriendjes aan de overkant staan.

Die ene steen

Saxum suspectum

Leefgebied: Precies waar hij de afgelopen 10.000 jaar al ligt.
Kenmerken: Steenvormig. Steenkleurig.
Dreigingsniveau (paard): Wordt onderzocht. Wordt al onderzocht sinds 2019.
Dreigingsniveau (werkelijk): Steen.

Veertig ritten lang zonder commentaar gepasseerd. Bij de eenenveertigste is het licht anders, of is het paard fris, of heeft de steen er gewoon genoeg van om vertrouwd te worden.

Het voorwerp dat verplaatst is

Res translata

Leefgebied: De rijbak. Om precies te zijn: een meter links van waar het gisteren stond.
Kenmerken: Een opstapblok, een vleugel van een sprong, een kruiwagen of een jas over het hek.
Dreigingsniveau (paard): Er is hier iemand geweest.
Dreigingsniveau (werkelijk): Er is hier iemand geweest. Die heeft opgeruimd.

Deze is een compliment voor het geheugen van het paard. Het heeft een gedetailleerde kaart van thuis in zijn hoofd en heeft een wijziging opgemerkt. Op de open vlakte was “er is iets anders” een tweede blik waard.

De kliko op ophaaldag

Receptaculum hebdomadale

Leefgebied: Langs de weg, één ochtend per week.
Kenmerken: Rechtop, donker, ongeveer zo groot als een gehurkt dier. Stond er op de heenweg nog niet.
Dreigingsniveau (paard): Een hele rij is een hinderlaag.
Dreigingsniveau (werkelijk): Gescheiden afval.

De zonnevlek

Lux in pavimento

Leefgebied: De bodem van binnenbakken, stalgangen, de laadklep van de trailer.
Kenmerken: Een lichte vorm op donkere grond, of een donkere deuropening in een lichte muur.
Dreigingsniveau (paard): Een gat. Mogelijk een portaal.
Dreigingsniveau (werkelijk): Een raam.

Scherpe overgangen tussen licht en schaduw zijn voor paarden moeilijk te lezen, en vermoedelijk passen hun ogen zich langzamer aan dan de onze als ze van licht naar donker gaan. Een trailer is, vanuit het paard gezien, een kleine zwarte grot. Geef het even de tijd om te kijken.

De bekende mens met een onbekend silhouet

Homo sapiens, forma nova

Leefgebied: Het stalerf, in de regen.
Kenmerken: Jouw stem, jouw geur, maar nu met een wapperende poncho, een capuchon, een paraplu of een grote doos.
Dreigingsniveau (paard): Het ding dat mijn baasje heeft opgegeten, draagt haar regenlaarzen.
Dreigingsniveau (werkelijk): Jij, met een voerzak op je schouder.

Het verre eind van de rijbak

Angulus terribilis

Leefgebied: De hoek die het verst van het hek ligt, in elke rijbak die ooit is gebouwd.
Kenmerken: Voor mensen niet zichtbaar.
Dreigingsniveau (paard): Daar woont iets.
Dreigingsniveau (werkelijk): Het is de hoek die het verst van het hek ligt.

Meestal staat er een heg, een jurycabine, een ritselende boom of een deur achter. Bovendien heeft hij de bijzondere eigenschap dat hij zo ver mogelijk van de uitgang en de andere paarden ligt, en dat is misschien wel de hele verklaring.

De kleine paardachtige

Equus minimus

Leefgebied: De paddock hiernaast. Af en toe een karretje.
Kenmerken: Paardvormig, maar het verkeerde formaat. Zie ook: ezels, lama’s, varkens, een liggende koe.
Dreigingsniveau (paard): Het lijkt op ons. Het is niet een van ons.
Dreigingsniveau (werkelijk): Een Falabella die Gerald heet.

Waarom paarden zo zijn

Ze zijn gebouwd om alles op te merken. De ogen van een paard behoren tot de grootste van alle landzoogdieren en zitten aan de zijkanten van het hoofd, wat een gezichtsveld van ongeveer 350 graden geeft. Alleen een wigvormig stuk daarvan aan de voorkant, ergens rond de 65 graden, ziet het paard met beide ogen tegelijk. De rest is zicht met één oog, dat uitstekend beweging opvangt en minder goed is in details en diepte. Er zijn twee dode hoeken: recht achter het paard, en een kleine zone vlak voor het gezicht en onder de neus. Daarom tilt een paard zijn hoofd op of laat het zakken om iets te bekijken, wil het zich omdraaien om te kijken, en roepen dingen die van achteren opduiken de heftigste reactie op.

Ze rennen eerst. De schrikreactie is een reflex. Een paard dat bleef staan om te overwegen of het geritsel in het gras een leeuw was, is niemands voorouder geworden. De sprong opzij gebeurt voordat het denkende deel van de hersenen iets te zeggen heeft, en dat denkende deel oordeelt vaak een seconde later: “zak”. Tegen die tijd hang jij om zijn hals.

Hun kleurenwereld is niet de onze. Paarden zien in twee kleuren, ruwweg blauw en geel, waar wij er drie zien. Een feloranje pion die jou toeschreeuwt, steekt voor een paard nauwelijks af tegen het gras, terwijl een licht dekzeil op donkere grond juist scherp opvalt.

Het wit van het oog is bij een paard een klassiek teken van schrik. De uitzondering is de Appaloosa, bij wie een zichtbare witte sclera een normaal raskenmerk is en geen commentaar op jouw plastic zak.

Close-up van het blauwe glasoog van een paard, omringd door wit haar

De mythe van de “twee breinen”

Je hoort weleens dat je een paard alles twee keer moet laten zien, aan elke kant één keer, omdat de twee helften van zijn hersenen niet met elkaar praten. Dat is onderzocht. In experimenten van Evelyn Hanggi, onderzoeker naar de cognitie van paarden, herkenden paarden die iets hadden leren herkennen terwijl één oog was afgedekt, het meteen ook met het andere oog.

Waarom loopt het paard dan op de heenweg zonder blikken langs de kruiwagen en schrikt het er op de terugweg van? Omdat het een ander beeld is. Het is hetzelfde voorwerp vanuit een andere hoek, in ander licht, tegen een andere achtergrond, en onderzoek naar gewenning laat zien dat paarden “dit ding is veilig” vrij specifiek leren. Een andere vorm of kleur kan een oud voorwerp weer nieuw maken. Het blijft verstandig om dingen van beide kanten te laten zien. Weet alleen dat je het paard twee plaatjes laat zien, en niet twee breinen informeert.

Veilig laten wennen

Het beste bewijs hierover komt van Janne Winther Christensen en collega’s, die drie manieren vergeleken om paarden te leren rustig te blijven bij een eng voorwerp. De duidelijke winnaar was geleidelijke desensitisatie: begin met een versie van het enge ding die zo mild is dat het paard ontspannen blijft, en voer die pas stap voor stap op als het paard op het huidige niveau rustig is. Paarden die zo getraind werden, vertoonden minder vluchtreacties en hadden minder sessies nodig, en ze kwamen er allemaal. Paarden gewoon blootstellen aan het volle ding tot ze ophielden met reageren werkte minder goed, en sommige kwamen nooit tot rust.

In de praktijk:

  • Begin klein en ver weg. Eerst een opgevouwen zak op afstand, en pas daarna een open zak die dichtbij wappert. Gaat het hoofd van het paard omhoog en worden zijn voeten onrustig, dan ben je te snel gegaan: ga een stap terug.
  • Laat het paard kijken. Op eigen voorwaarden naderen, snuffelen en aanraken leert een paard meer dan naast iets worden vastgehouden.
  • Beloon rust, straf nooit angst. Straf bevestigt alleen dat die zak slecht nieuws was.
  • Leen een rustige vriend. Christensen en collega’s ontdekten ook dat onervaren paarden minder angstig reageerden naast een kalme maat.
  • Let op waar je staat. Blijf uit de baan die het paard zou nemen als het wegspringt, draag een cap en handschoenen, en werk in een veilige, omheinde ruimte. Onze gids over veilig omgaan met paarden behandelt de basis.
  • Schakel hulp in als het je boven de pet gaat. Een paard dat op hol slaat, steigert of in paniek raakt, heeft een ervaren trainer nodig, geen dapperdere eigenaar.

Nog één ding. Een paard dat ineens schrikachtig wordt terwijl het dat vroeger nooit was, vooral aan één kant of bij weinig licht, moet door je dierenarts worden bekeken. Oogproblemen en pijn staan allebei op de lijst van oorzaken, en geen enkele training lost een van beide op.

Tot slot, vanuit het veld

Geen enkele gids kan volledig zijn. Er worden dagelijks nieuwe soorten gemeld: een sneeuwpop, een geparkeerde fiets, een man die een banaan eet. De regel die voor ze allemaal geldt, is dat het paard niet gek doet. Het doet een oud en zeer succesvol werk, en zijn functieomschrijving is nog niet bijgewerkt voor kliko’s.

Bronnen

  • Christensen, Rundgren & Olsson (2006), Training methods for horses: habituation to a frightening stimulus, Equine Veterinary Journal.
  • Christensen, Zharkikh & Ladewig (2008), “Do horses generalise between objects during habituation?”, Applied Animal Behaviour Science.
  • Hanggi (1999), “Interocular transfer of learning in horses”.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel