Uprząż
Uprząż to sprzęt, który koń nosi, by ciągnąć pojazd lub maszynę rolniczą, zamiast nieść jeźdźca. Spełnia trzy zadania: pozwala koniowi ciągnąć, pozwala mu zwalniać i zatrzymywać ładunek, a powożącemu daje możliwość kierowania za pomocą długich lejców. Każdy element musi być dopasowany tak starannie jak siodło wierzchowe.

Chomąto czy szory
Koń ciągnie, napierając do przodu na jeden z dwóch elementów.
Chomąto to sztywny, wyściełany owal, który obejmuje nasadę szyi i opiera się na łopatkach. W rowku wokół chomąta leżą dwa sztywne pręty zwane kleszczami, metalowe lub drewniane, do których przypina się postronki. Chomąto rozkłada obciążenie na duże mięśnie łopatek, więc wybiera się je do ciężkiej pracy, i musi być dopasowane do konkretnego konia.
Szory (w brytyjskim powożeniu zwane breastplate) to szeroki wyściełany pas przez pierś, podtrzymywany paskiem przechodzącym przez szyję. Łatwo się je reguluje i mogą pasować na kilka koni, więc sprawdzają się w lekkich powozach, u kuców, w powożeniu rekreacyjnym i sportowym oraz w uprzęży wyścigowej.
Pozostałe części
- Ogłowie z okularami. Okulary (w Ameryce zwane też blinders, a w Wielkiej Brytanii winkers) to skórzane klapki obok oczu, dzięki którym koń nie płoszy się na widok pojazdu za sobą. Niektóre uprzęże mają dodatkowo wypinacz (overcheck, bearing rein), który utrzymuje głowę w górze; ustawiony bardzo wysoko jest słusznie uważany za znęcanie się nad koniem.
- Siodełko lub poduszka. Wąskie, wyściełane siodełko leży na grzbiecie tuż za kłębem. Ma kółka prowadzące lejce (terrets), a w uprzęży jednokonnej utrzymuje hołoble w pętlach zwanych tugs. Na miejscu trzyma je popręg, a luźniejszy podbrzusznik nie pozwala hołoblom się unosić.
- Postronki. Długie pasy lub łańcuchy, które przenoszą siłę uciągu od chomąta lub szorów do pojazdu, zwykle do ruchomej belki zwanej orczykiem.
- Pasek grzbietowy i podogonie. Biegną od siodełka do pętli pod ogonem i nie pozwalają siodełku zsuwać się do przodu. Zob. podogonia i pasy pośladkowe.
- Pas pośladkowy. Pas wokół zadu, przypięty do hołobli, dzięki któremu koń może wstrzymywać pojazd, gdy zwalnia albo zjeżdża z górki.
- Lejce. Lejce, w Ameryce często nazywane lines, są dużo dłuższe niż wodze wierzchowe i biegną przez kółka na siodełku do rąk powożącego.

Jednokonka, para i zaprzęg wielokonny
| Zaprzęg | Jak działa |
|---|---|
| Jednokonka | Jeden koń między dwiema hołoblami; hołoble leżą w pętlach (tugs), a hamuje pas pośladkowy |
| Para | Dwa konie obok siebie z dyszlem pośrodku; naszelniki biegnące od przodu każdego chomąta do końca dyszla pozwalają im wstrzymywać pojazd |
| Tandem | Dwa konie jeden za drugim |
| Unicorn | Jeden koń przed parą |
| Czterokonka (four-in-hand) | Dwie pary; konie dyszlowe przy pojeździe hamują, a konie lejcowe z przodu, przed dyszlem, tylko ciągną i nie potrzebują pasa pośladkowego |

Uprząż dla koni zimnokrwistych
Ciężka uprząż dla koni pracujących w gospodarstwach, lasach i browarach, takich jak Clydesdale, shire i perszeron, jest zbudowana według tego samego planu, ale ma szersze pasy, chomąto z kleszczami i często łańcuchowe postronki. Uprząż do pługa zwykle nie ma pasa pośladkowego, bo ani pług, ani wleczona kłoda nie toczą się do przodu na konia.
Jak powinna leżeć
- Chomąto. Gdy koń trzyma głowę w pozycji roboczej, między chomąto a boki szyi powinny wsunąć się płasko ułożone palce, a przy gardle – cała dłoń. Zbyt długie chomąto ciągnie ze zbyt wysokiego miejsca na łopatce i może tam powodować odparzenia; zbyt krótkie uciska górną część szyi i tchawicę.
- Szory. Powinny leżeć powyżej guzków ramiennych i poniżej tchawicy.
- Okulary. Środek każdej klapki powinien być na wysokości środka oka, a klapki nie powinny dotykać rzęs.
- Pas pośladkowy. Przy napiętych postronkach między pasem pośladkowym a zadem powinna być mniej więcej szerokość dłoni.
Szyja zmienia kształt z wiekiem, pracą i kondycją, więc co jakiś czas sprawdzaj dopasowanie ponownie i poproś doświadczonego powożącego albo rymarza, żeby je obejrzał.
Bezpieczeństwo
- Nigdy nie zdejmuj ogłowia koniowi, który jest jeszcze zaprzężony do pojazdu. Najpierw całkowicie go wyprzęgnij. Koń, który nagle zobaczy wóz za sobą, może ponieść.
- Zanim ruszysz, zapnij popręg i podbrzusznik. Jeśli podbrzusznik zostanie niezapięty, dwukołowy wózek może przechylić się do tyłu, gdy koń ruszy.
- Przed każdym powożeniem sprawdź szwy, sprzączki i postronki, a uprząż czyść i konserwuj jak sprzęt wierzchowy (czyszczenie sprzętu). Pęknięcie w niewłaściwym momencie może skończyć się poniesieniem.
- Powożenia ucz się z doświadczonym instruktorem.
Warto wiedzieć
Wyściełane chomąto po raz pierwszy wyraźnie pojawia się w sztuce chińskiej końca V wieku n.e., a w Europie było w użyciu mniej więcej od 1000 roku n.e. Wraz z podkowami i ciężkim pługiem pomogło koniom zastąpić woły w wielu europejskich gospodarstwach. Historycy twierdzili kiedyś, że starsza uprząż dusiła konie; późniejsze testy wykazały, że działała lepiej, niż sądzono, więc to, jak wielką zmianę przyniosło chomąto, wciąż jest przedmiotem sporu.
Powiązany sprzęt
Koń zaprzęgowy nosi też ogłowie, wędzidło oraz podogonie i pas pośladkowy. O wierzchowym pasku przez pierś przeczytasz w części napierśniki.
Zdjęcie główne: Linda Spashett Storye book, na licencji CC BY 3.0
Zdjęcie: MatthiasKabel, na licencji CC BY-SA 3.0
Zdjęcie: Heather Moreton from Louisville, KY, USA, na licencji CC BY 2.0
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał