Mentuig
Een tuig is het harnachement dat een paard draagt om een voertuig of een landbouwwerktuig te trekken in plaats van een ruiter te dragen. Het heeft drie taken: het laat het paard trekken, het laat het paard de last afremmen en stoppen, en het geeft de menner de mogelijkheid om met lange leidsels te sturen. Elk onderdeel moet net zo zorgvuldig passen als een rijzadel.

Haam of borsttuig
Een paard trekt door naar voren te duwen tegen een van twee dingen.
Een haam (full collar) is een stijve, gevoerde ovaal die rond de basis van de hals zit en op de schouders rust. Twee stijve stangen, de haamhouten (hames), van metaal of hout, liggen in een groef rond het haam, en daaraan worden de strengen vastgemaakt. Het haam verdeelt de last over de grote schouderspieren, dus het is de keuze voor zwaar werk, en het moet op het paard worden aangemeten.
Een borsttuig (in het Engels breast collar, bij Britse menners breastplate) is een brede, gevoerde riem over de borst, opgehouden door een riem over de hals. Het is makkelijk te verstellen en kan bij meerdere paarden passen, dus het is geschikt voor lichte rijtuigen, pony’s, recreatief mennen en menwedstrijden, en tuigen voor de drafsport.
De andere onderdelen
- Hoofdstel met oogkleppen. Oogkleppen (in het Engels blinkers, in Amerika ook blinders en in Groot-Brittannië winkers) zijn leren kapjes naast de ogen die voorkomen dat het paard schrikt van het voertuig achter zich. Bij sommige tuigen hoort ook een opzetteugel (overcheck of bearing rein), die het hoofd omhoog houdt; heel hoog afgesteld wordt die terecht als dierenmishandeling beschouwd.
- Zadel of kussen. Een smal, gevoerd zadel ligt op de rug net achter de schoft. Het draagt ringen, de leidselringen (terrets), die de leidsels geleiden, en bij een enkelspantuig houdt het het lamoen vast in lussen, de lamoenogen (tugs). Een singel houdt het op zijn plaats, en een lossere buikriem voorkomt dat het lamoen omhoog komt.
- Strengen. De lange riemen of kettingen die de trekkracht van het haam of het borsttuig naar het voertuig overbrengen, meestal naar een draaiende balk, het zwenghout (singletree of swingletree).
- Rugriem en staartriem. Lopen van het zadel naar een lus onder de staart en voorkomen dat het zadel naar voren schuift. Zie staartriemen en broekstukken.
- Broekstuk. Een riem rond de achterhand, aan het lamoen gegespt, waarmee het paard het voertuig kan tegenhouden als het vaart mindert of bergaf gaat.
- Leidsels. Leidsels, in Amerika vaak lines genoemd, zijn veel langer dan rijteugels en lopen door de leidselringen naar de handen van de menner.

Enkelspan, tweespan en meerspan
| Aanspanning | Hoe het werkt |
|---|---|
| Enkelspan | Eén paard tussen twee lamoenbomen; het lamoen rust in de lamoenogen en het broekstuk doet het remwerk |
| Tweespan | Twee paarden naast elkaar met een dissel ertussen; disselriemen van de voorkant van elk haam naar het eind van de dissel laten ze het voertuig tegenhouden |
| Tandem | Twee paarden achter elkaar |
| Unicorn | Eén paard voor een tweespan |
| Vierspan | Twee tweespannen; de achterpaarden (wheelers) vlak voor het voertuig doen het remwerk, terwijl de voorpaarden (leaders), voor de dissel, alleen trekken en geen broekstuk nodig hebben |

Tuig voor trekpaarden
Zwaar tuig voor paarden in de landbouw, de bosbouw en bij brouwerijen, zoals de Clydesdale, de Shire en de Percheron, is volgens hetzelfde plan gebouwd, met bredere riemen, een haam met haamhouten en vaak kettingstrengen. Ploegtuig heeft meestal geen broekstuk, omdat een ploeg of een boomstam die wordt voortgesleept niet naar voren tegen het paard aan rolt.
Hoe het moet passen
- Haam. Met het hoofd van het paard in de werkhouding moet je je vingers, plat gehouden, tussen het haam en de zijkanten van de hals kunnen schuiven, en je hand bij de keel. Een te lang haam trekt van te hoog op de schouder en kan daar drukplekken veroorzaken; een te kort haam drukt boven op de hals en tegen de luchtpijp.
- Borsttuig. Het moet boven de boegen en onder de luchtpijp liggen.
- Oogkleppen. Het midden van elke oogklep moet op gelijke hoogte zijn met het midden van het oog, en de kapjes mogen de wimpers niet raken.
- Broekstuk. Met strakke strengen moet er ongeveer een handbreedte zitten tussen het broekstuk en de achterhand.
Halzen veranderen van vorm door leeftijd, werk en conditie; controleer de pasvorm dus na verloop van tijd opnieuw, en vraag een ervaren menner of tuigmaker ernaar te kijken.
Veiligheid
- Doe nooit het hoofdstel af bij een paard dat nog is aangespannen (aan het voertuig vastzit). Span eerst helemaal uit. Een paard dat plotseling de kar achter zich ziet, kan op hol slaan.
- Maak de singel en de buikriem vast voordat je wegrijdt. Blijft de buikriem los, dan kan een tweewielige kar achterover kantelen als het paard aanloopt.
- Controleer voor elke rit de stiknaden, gespen en strengen, en maak het tuig schoon en vet het in zoals je rijharnachement (harnachement schoonmaken). Een breuk op het verkeerde moment kan een paard op hol doen slaan.
- Leer mennen bij een ervaren instructeur.
Goed om te weten
Het gevoerde haam verschijnt voor het eerst duidelijk in Chinese kunst van eind vijfde eeuw n.Chr. en was rond 1000 n.Chr. in Europa in gebruik. Samen met hoefijzers en de zware ploeg hielp het paarden op veel Europese boerderijen de plaats van ossen in te nemen. Historici beweerden ooit dat ouder tuig paarden verstikte; latere proeven lieten zien dat het beter werkte dan dat, dus hoe groot de verandering door het haam was, staat nog altijd ter discussie.
Verwant harnachement
Een tuigpaard draagt ook een hoofdstel, een bit en een staartriem en broekstuk. Voor de riem over de borst bij het rijden, zie borsttuigen.
Bovenste afbeelding van Linda Spashett Storye book onder de licentie CC BY 3.0
Afbeelding van MatthiasKabel onder de licentie CC BY-SA 3.0
Afbeelding van Heather Moreton from Louisville, KY, USA onder de licentie CC BY 2.0
Vertaald uit het Engels. Lees het origineel