Volg ons gloednieuwe YouTube-kanaal!

Bitten

Een bit is het deel van het hoofdstel dat in de mond van het paard gaat. Het ligt over de laden, de tandeloze ruimte tussen de voortanden en de kiezen, en zet gevoel op de teugels om in druk op de tong, de laden en de mondhoeken. Sommige bitten werken ook op de kingroef en de nek. Hoe sterk hangt af van het ontwerp van het bit en van de handen die de teugels vasthouden.

Paard met een trenshoofdstel zonder neusriem, de grote bitring duidelijk zichtbaar in de mondhoek

Twee manieren waarop een bit werkt

Directe druk. Bij een trens zitten de teugels vast aan ringen op dezelfde hoogte als het mondstuk, dus er is geen hefboomwerking: een pond trek aan de teugel is ongeveer een pond druk in de mond. Daarom is de trens het gebruikelijke eerste bit voor een jong paard.

Hefboomwerking. Een stang heeft scharen (shanks), metalen armen onder het mondstuk, met de teugels aan de onderste uiteinden en een kinketting of kinriem in de kingroef. Als de ruiter de teugel aanneemt, zwaait de schaar naar achteren, trekt de kinketting aan en trekt het hoofdstel omlaag op de nek, en wordt de kracht vermenigvuldigd. Hoe langer de schaar, hoe groter de hefboom. De meeste gidsen raden aan de kinketting zo af te stellen dat hij gaat aanliggen als de schaar ongeveer 45 graden naar achteren is gezwaaid.

Het is de plaats waar de teugels vastzitten, niet het mondstuk, die van een bit een trens of een stang maakt. Een gebroken mondstuk aan scharen, vaak verkocht als “cowboy snaffle”, is eigenlijk een stang; een ongebroken staaf aan gewone ringen is nog steeds een trens.

De belangrijkste soorten

Soort Waarvoor
Trens Directe druk, geen hefboom: jonge paarden, dagelijks rijden, springen, de meeste dressuur
Stang Hefboom via scharen en een kinketting: opgeleide westernpaarden die met één hand worden gereden, en de Weymouth in een stanghoofdstel
Pelham Eén mondstuk met trensringen en stangringen, gereden met twee paar teugels (of één, met een leren verbindingsriempje): showen en polo
Kimberwick (Kimblewick) Een bit met ringvormige zijstukken, een kinketting en maar weinig hefboomwerking
Gagbit De bakstukken lopen door gaten in de ringen, zodat het bit in de mond omhoog schuift en op de lippen en de nek werkt: sterke paarden in het springen, eventing en polo; niet toegestaan in de dressuur
Bridon Een trens met kleine ringen die samen met een stang in een stanghoofdstel wordt gedragen

Ringen. Een losse ring schuift door het mondstuk; een rubberen bitbeschermer voorkomt dat hij de lippen knelt. Een olijfkop (eggbutt) zit vast en is glad, dus hij kan niet knellen. Een D-ring en een knebeltrens (full cheek) liggen ook stil, en hun rechte zijkanten drukken tegen het hoofd en helpen zo bij het sturen; de lange knebels voorkomen dat het bit door de mond schuift.

Mondstukken. Een enkel gebroken trens vouwt als aan beide teugels wordt getrokken, knijpt de onderkaak samen met een “notenkraker”-werking en duwt het scharnier omhoog richting het gehemelte. Een dubbel gebroken bit, zoals een French link met zijn kleine, platte middenstuk, vermindert dat vouwen. Een halvemaan (mullen mouth) is een licht gebogen ongebroken staaf en vouwt helemaal niet. Een tongvrijheid (port), een verhoogde boog in het midden van een stang, laat ruimte voor de tong; een hoge tongvrijheid kan ook het gehemelte raken.

Een D-ringtrens met een dubbel gebroken French link-mondstuk

Waar bitten van gemaakt zijn

Roestvrij staal is de standaard: het roest niet en is neutraal in de mond. Tegen de jaren 1940 had het nikkel grotendeels vervangen. Van sweet iron, dat met opzet roest, en van koper of koperlegeringen wordt gezegd dat ze een paard laten kwijlen en het bit makkelijker laten accepteren, al berust dat vooral op de ervaring van ruiters en niet zozeer op onderzoek met metingen. Mondstukken van rubber en kunststof zijn zachter en lichter, maar paarden kunnen ze kapotkauwen, dus controleer ze vaak.

Maat en pasvorm

Bitten worden gemeten over het mondstuk tussen de ringen, in inches of millimeters. Een trens moet iets breder zijn dan de mond, ongeveer ⅛ tot ¼ inch (3 tot 6 mm) aan elke kant, zodat de ringen niet knellen; veel breder en het bit schuift heen en weer.

Dikker is niet vanzelf vriendelijker, want veel paarden hebben weinig ruimte in hun mond. Een Finse studie van 554 paarden en pony’s, gemeten tijdens routinematige gebitsverzorging, vond monden van 95 tot 165 mm breed, en gemiddeld ruimte voor een mondstuk van maar ongeveer 14 mm dik tussen de tong en het gehemelte. Ongeveer 28 procent van de bitten van de eigenaren was te dik voor die ruimte, en ongeveer een kwart was te lang of te kort (Anttila en collega’s, 2022). Een te dik bit kan verhinderen dat een paard zijn mond sluit zonder zijn tong te pletten.

Laat je dierenarts of paardentandarts het gebit controleren voordat een paard voor het eerst een bit krijgt, en daarna regelmatig, want scherpe punten en wolfstanden kunnen elk bit pijnlijk maken.

“Zo scherp als de handen”

Het oude gezegde is maar half waar. Elk bit, zelfs een zachte trens, doet pijn in ruwe of onrustige handen, en rukken aan de teugels kan de laden kneuzen. Maar goede handen maken niet elk bit zacht. Een hefboom vermenigvuldigt kleine bewegingen net zo goed als grote, en een dun of gedraaid mondstuk concentreert de druk op een kleiner oppervlak. Het ontwerp bepaalt hoeveel een bepaalde trek oplevert; de ruiter bepaalt hoeveel er getrokken wordt.

Polopony met een pelham met een rode rubberen bitbeschermer en twee paar teugels

Een scherper bit is dus nooit een kortere weg dan training. Als een paard de mond openspert, met het hoofd gooit, de tong over het bit legt of zich verzet tegen het optomen, laat dan de mond en het gebit nakijken en vraag een gekwalificeerde instructeur naar het rijden te kijken voordat je van bit wisselt.

Onderhoud en een beetje geschiedenis

Spoel het bit na elke rit af, droog het, en controleer de scharnieren, ringen en het rubber op slijtage of scherpe randen. Metalen bitten, eerst van brons, worden al meer dan 3.000 jaar gebruikt, en de Engelse uitdrukking “champing at the bit” (op het bit kauwen) beschrijft nog altijd het ongeduld van een paard dat voor een race op zijn bit kauwt.

Verwant harnachement

Een bit hangt aan een hoofdstel en wordt bediend via de teugels; een neusriem houdt het vaak stil, en een losse martingaal verandert de hoek van de teugel. Wil je zonder bit rijden, zie dan hackamores en bitloze hoofdstellen.

Harnachement

Bovenste afbeelding van JCBrand onder de licentie CC BY-SA 3.0

Afbeelding van Montanabw, publiek domein

Afbeelding van Dee.lite, publiek domein

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel