Wędzidła
Wędzidło to ta część ogłowia, która znajduje się w pysku konia. Leży w poprzek lasek, czyli bezzębnej przerwy między siekaczami a zębami policzkowymi, i zamienia kontakt na wodzach w nacisk na język, laski i kąciki warg. Niektóre wędzidła działają też na rowek podbródkowy i potylicę. Jak mocno – zależy od budowy wędzidła i od rąk, które trzymają wodze.

Dwa sposoby działania wędzidła
Nacisk bezpośredni. W wędzidle zwykłym wodze są przypięte do kółek na wysokości ustnika, więc nie ma żadnej dźwigni: funt siły na wodzy to mniej więcej funt nacisku w pysku. Dlatego właśnie od wędzidła zwykłego zaczyna się zazwyczaj pracę z młodym koniem.
Dźwignia. Munsztuk ma czanki, czyli metalowe ramiona poniżej ustnika, z wodzami przypiętymi do ich dolnych końców, oraz łańcuszek lub pasek podbródkowy leżący w rowku podbródkowym. Gdy jeździec skraca wodze, czanka odchyla się do tyłu, łańcuszek się napina, a nagłówek ciągnie w dół na potylicę – i siła zostaje zwielokrotniona. Im dłuższa czanka, tym większa dźwignia. Większość poradników zaleca takie zapięcie łańcuszka, by zaczynał działać, gdy czanka odchyli się o około 45 stopni.
O tym, czy mamy do czynienia z wędzidłem zwykłym, czy z munsztukiem, decyduje miejsce przypięcia wodzy, a nie ustnik. Łamany ustnik na czankach, często sprzedawany jako „cowboy snaffle”, jest w rzeczywistości munsztukiem; prosty, niełamany ustnik na zwykłych kółkach to nadal wędzidło zwykłe.
Główne rodzaje
| Rodzaj | Do czego służy |
|---|---|
| Wędzidło zwykłe | Nacisk bezpośredni, bez dźwigni: młode konie, codzienna jazda, skoki, większość ujeżdżenia |
| Munsztuk | Dźwignia przez czanki i łańcuszek: wyszkolone konie westernowe prowadzone jedną ręką oraz munsztuk weymouth w ogłowiu munsztukowym |
| Pelham | Jeden ustnik z kółkami wędzidłowymi i munsztukowymi, z dwiema parami wodzy (albo jedną, na skórzanym łączniku): pokazy i polo |
| Kimberwick (Kimblewick) | Wędzidło z kółkami zamiast czanek, z łańcuszkiem i tylko niewielką dźwignią |
| Gag (wędzidło podnoszące) | Paski policzkowe przechodzą przez otwory w kółkach, więc wędzidło przesuwa się w pysku w górę, działając na wargi i potylicę: silne konie w skokach, WKKW i polo; niedozwolone w ujeżdżeniu |
| Wędzidełko (bradoon) | Wędzidło zwykłe z małymi kółkami, noszone razem z munsztukiem w ogłowiu munsztukowym |
Kółka. Luźne kółko przesuwa się w otworach ustnika; gumowe krążki ochronne nie pozwalają mu szczypać warg. Oliwki (eggbutt) są zamocowane na stałe i gładkie, więc nie szczypią. Kółka w kształcie litery D i pałeczki (full cheek) również się nie przesuwają, a ich proste boki naciskają na boki głowy, pomagając w kierowaniu; długie pałeczki nie pozwalają też wędzidłu przesuwać się w poprzek pyska.
Ustniki. Pojedynczo łamane wędzidło zwykłe składa się, gdy pociągnie się obie wodze: ściska żuchwę jak „dziadek do orzechów” i wypycha przegub w górę, w stronę podniebienia. Wędzidło podwójnie łamane, na przykład French link z małym, płaskim ogniwem pośrodku, ogranicza to składanie. Ustnik mullen to lekko wygięty, niełamany pręt, który w ogóle się nie składa. Port, czyli uniesiony łuk pośrodku ustnika munsztuka, zostawia miejsce na język; wysoki port może też sięgać podniebienia.

Z czego wykonuje się wędzidła
Standardem jest stal nierdzewna: nie rdzewieje i jest neutralna w pysku. Do lat 40. XX wieku w dużej mierze zastąpiła nikiel. O słodkim żelazie (sweet iron), które celowo rdzewieje, oraz o miedzi i jej stopach mówi się, że pobudzają wydzielanie śliny i ułatwiają koniowi akceptację wędzidła, choć opiera się to głównie na doświadczeniu jeźdźców, a nie na pomiarach. Ustniki gumowe i syntetyczne są miększe i lżejsze, ale konie potrafią je przegryźć, więc często je sprawdzaj.
Rozmiar i dopasowanie
Wędzidła mierzy się wzdłuż ustnika, między kółkami, w calach lub milimetrach. Wędzidło zwykłe powinno być nieco szersze niż pysk – o około ⅛ do ¼ cala (3 do 6 mm) z każdej strony – żeby kółka nie szczypały; jeśli jest dużo szersze, przesuwa się na boki.
Grubsze nie znaczy automatycznie łagodniejsze, bo wiele koni ma w pysku mało miejsca. W fińskim badaniu 554 koni i kuców, mierzonych podczas rutynowej opieki stomatologicznej, szerokość pyska wynosiła od 95 do 165 mm, a między językiem a podniebieniem mieścił się średnio ustnik o grubości zaledwie około 14 mm. Około 28 procent wędzideł używanych przez właścicieli było za grubych na tę przestrzeń, a mniej więcej co czwarte było za długie albo za krótkie (Anttila i współpracownicy, 2022). Zbyt grube wędzidło może uniemożliwić koniowi zamknięcie pyska bez zgniatania języka.
Zanim koń dostanie pierwsze wędzidło, a potem regularnie, poproś weterynarza lub dentystę koni o sprawdzenie zębów, bo ostre krawędzie i wilcze zęby mogą sprawić, że każde wędzidło będzie bolesne.
„Tak ostre, jak ręce jeźdźca”
To stare powiedzenie jest prawdziwe tylko w połowie. Każde wędzidło, nawet łagodne wędzidło zwykłe, sprawia ból w szorstkich lub niespokojnych rękach, a szarpanie wodzami może poobijać laski. Ale dobre ręce nie czynią każdego wędzidła łagodnym. Dźwignia zwielokrotnia zarówno małe, jak i duże ruchy, a cienki lub skręcany ustnik skupia nacisk na mniejszej powierzchni. Konstrukcja decyduje, ile przekaże dane pociągnięcie; jeździec decyduje, jak mocno ciągnie.

Mocniejsze wędzidło nigdy nie jest więc drogą na skróty w szkoleniu. Jeśli koń otwiera pysk, rzuca głową, przekłada język nad wędzidłem albo broni się przed założeniem ogłowia, zanim zmienisz wędzidło, daj sprawdzić jego pysk i zęby i poproś wykwalifikowanego instruktora, by przyjrzał się twojej jeździe.
Pielęgnacja i odrobina historii
Po każdej jeździe opłucz wędzidło, osusz je i sprawdź, czy przeguby, kółka i guma nie są zużyte ani nie mają ostrych krawędzi. Metalowe wędzidła, początkowo z brązu, są w użyciu od ponad 3000 lat, a angielskie wyrażenie „champing at the bit” wciąż opisuje niecierpliwość konia żującego wędzidło przed wyścigiem.
Powiązany sprzęt
Wędzidło wisi na ogłowiu i działa przez wodze; nachrapnik często utrzymuje je w stabilnej pozycji, a wytok pierścieniowy zmienia kąt wodzy. O jeździe bez wędzidła przeczytasz w częściach hackamore i ogłowia bezwędzidłowe.
Zdjęcie główne: JCBrand, na licencji CC BY-SA 3.0
Zdjęcie: Montanabw, domena publiczna
Zdjęcie: Dee.lite, domena publiczna
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał