Volg ons gloednieuwe YouTube-kanaal!

Bitloze hoofdstellen

Een bitloos hoofdstel lijkt veel op een gewoon hoofdstel, maar er zit niets in de mond van het paard. De teugels werken in plaats daarvan via de neusriem en drukken op de neus, de kaak en bij sommige ontwerpen op de wangen en de nek. Ruiters kiezen er om allerlei redenen voor: een paard met mond- of gebitsproblemen, een jong paard dat aan het wisselen is, een paard dat gewoon beter loopt zonder bit, of de eigen voorkeur van de ruiter.

Donkerbruin paard dat buiten wordt gereden met een bitloos hoofdstel, de teugels vastgemaakt aan ringen aan de zijkanten van de neusriem

De belangrijkste ontwerpen

Soort Waarvoor
Sidepull Teugels aan ringen aan de zijkanten van de neusriem; directe druk, goed om te sturen, eenvoudig te begrijpen
Cross-under Riemen kruisen onder de kaak; één teugel drukt tegelijk op de neus, de kaak, de wang en de nek
Wielhoofdstel (LG) Een wiel met spaken aan elke kant van de neusriem geeft een beetje hefboomwerking op neus en kin
Ontwerpen met een riem onder de kin Elke teugel is onder de kin verbonden met de andere kant; alleen druk op de neus en de kin
Touwhoofdstel Een rijversie van de touwhalster, met directe druk op de neus
Bosal of mechanische hackamore De westernbosal en de hackamore met scharen: zie hackamores

Sidepulls zijn het eenvoudigst. Een trek aan één teugel brengt de neus naar die kant, zonder enige hefboomwerking. Het Engelse familielid, de jumping cavesson, heeft een zwaardere leren neusriem, vaak met een kabel erin.

Vos met een leren bitloos hoofdstel in sidepullstijl met een gevoerde neusriem en de teugel aan een zijring

Bij een cross-under loopt elke teugel door een ring aan de zijkant van de neusriem, kruist onder de kaak en gaat langs de andere wang omhoog naar de nek. Een trek aan één teugel trekt de hele lus aan, zodat hij tegelijk op de neus, de kaak, de wang aan de andere kant en de nek werkt. Het ontwerp is vooral bekend door een versie die de veearts Robert Cook heeft ontwikkeld. Critici wijzen erop dat de riemen eerst terug door de ringen moeten glijden voordat de druk afneemt, waardoor het loslaten traag kan zijn.

Wielhoofdstellen, vaak verkocht als LG-hoofdstel, hebben aan elke kant van de neusriem een metalen wiel met spaken, met de teugel vastgemaakt aan de rand. Doordat de teugel het wiel draait, ontstaat er een beetje hefboomwerking op de neus en de kin.

Vos met een bitloos wielhoofdstel, met een metalen wiel met zes spaken aan de zijkant van de neusriem

Hoe het moet passen

Een bitloos hoofdstel doet al zijn werk via de neusriem, dus die moet goed liggen. Hij hoort op het benige deel van de neus, ruim boven het zachte kraakbeen rond de neusgaten, waar druk de ademhaling kan hinderen. Hij moet los genoeg zitten om twee vingers van een volwassene aan de voorkant van de neus eronder te kunnen schuiven, dezelfde controle als bij elke neusriem, en hij mag de huid niet tegen de kiezen klemmen of onder de kin schuren. Kijk na het rijden of er afdrukken zijn.

Wat het onderzoek zegt

Goed bewijs is nog schaars, en de studies tot nu toe zijn klein:

  • In een studie uit 2009 met vier tweejarigen in de eerste fase van hun opleiding hadden de twee die met een bit werden gestart een hogere hartslag tijdens het werk aan lange lijnen (long-reining), en kauwden en openden ze hun mond vaker, dan de twee met een bitloos hoofdstel.
  • Een artikel uit 2019 verzamelde meldingen van ruiters over 66 paarden die van een bit naar een bitloos hoofdstel waren overgestapt en vond daarna veel minder tekenen van pijn. De meldingen waren de eigen herinneringen van de ruiters aan voor en na, zonder onafhankelijke waarnemers, en de hoofdauteur is Robert Cook, de ontwikkelaar van de hierboven genoemde cross-under.
  • Een studie uit 2021 mat de druk bij vijf paarden die werden gereden op een trens met een Engelse neusriem, een sidepull en een cross-under. De druk onder de neusriem was met beide bitloze hoofdstellen hoger dan met de trens, significant hoger met de sidepull, en de auteurs drongen aan op zorgvuldigheid in hoe bitloze hoofdstellen worden ontworpen en gebruikt.

Als je het bit weghaalt, verschuift de druk van de mond naar de neus, de kaak en de nek. Een bitloos hoofdstel kan heel goed bij een paard passen, maar het is niet vanzelf vriendelijker, en een paard dat hard trekt op een bit kan zonder bit net zo hard trekken.

Wat de bonden zeggen

In de internationale dressuur onder de FEI is een bit nog steeds verplicht: een trens of een stanghoofdstel. De FEI-reglementen voor het springen staan daarentegen hackamores toe en laten de teugels rechtstreeks aan het hoofdstel vastmaken. Sommige nationale bonden hebben de dressuur op lagere niveaus opengesteld voor bitloze ruiters. Sinds januari 2025 staat Denemarken een bitloos hoofdstel of zachte hackamore toe op de niveaus E, D en C, en sinds april 2025 staat Nederland bitloze hoofdstellen toe tot en met het niveau ZZ-Zwaar. De FEIF, die de sport met IJslandse paarden bestuurt, staat bitloze hoofdstellen toe op sportwedstrijden en fokdagen voor alle leeftijden. Hackamores en bitloze hoofdstellen zijn ook een vertrouwd gezicht in endurance en bij trailrijden. De regels veranderen hier snel, dus controleer altijd het actuele reglement voordat je inschrijft.

Veiligheid en onderhoud

Als je een paard voor het eerst bitloos rijdt, begin dan op een afgesloten plek, en het liefst met een instructeur die het ontwerp kent, tot je zeker bent van het sturen en stoppen. Maak het leer schoon en vet het in zoals bij elk hoofdstel (zie harnachement schoonmaken), controleer ringen en gespen op slijtage, en houd de glijdende riemen van een cross-under schoon zodat ze vrij loslaten.

Verwant harnachement

Bitloze hoofdstellen hebben dezelfde wortels als hackamores en hetzelfde riemwerk als gewone hoofdstellen. Voor hoe een bit werkt, en waarom het niet het enige antwoord is, zie bitten; voor de riemen die je signalen overbrengen, zie teugels.

Harnachement

Bovenste afbeelding van Tsaag Valren onder de licentie CC BY-SA 4.0

Afbeelding van lostinfog onder de licentie CC BY-SA 2.0

Afbeelding van Immerwiederfreitags onder de licentie CC BY-SA 2.0 DE

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel