Konie w sztuce
The Talking Horse

Dziwna krótka opowieść o koniu, którego inteligencja jest nieco powyżej przeciętnej.
Ta opowieść pochodzi z książki The Talking Horse and Other Tales autorstwa F. Ansteya.
Po raz pierwszy spotkałem go w drodze do Sandown Park, w to okropnie dżdżyste lipcowe popołudnie, kiedy Bendigo wygrał Eclipse Stakes. Siedział naprzeciwko mnie w pociągu i moją uwagę zwrócił najpierw wyraźny kontrast między jego wyglądem a strojem: nie uznał za stosowne włożyć ubioru, jaki obowiązuje na takie okazje, i chyba nigdy nie widziałem człowieka, który wyglądałby bardziej wyzywająco po koniarsku. Znamię bestii rozsiane było po całej jego bieliźnie: nosił spinki do mankietów w kształcie wędzideł, twardy kapelusz myśliwski, surdut typu Newmarket i niezwykle obcisłe spodnie. A przy tym wszystkim było mu do prawdziwego sportowca tak daleko jak każdemu teatralnemu statyście, który w chórze myśliwych przypiął sobie ostrogi do góry nogami. Wyraz twarzy miał łagodny i nieszkodliwy, a wodniste, blade oczy i cofnięty podbródek sprawiały wrażenie, że trudno by mu powierzyć dosiadanie czegokolwiek bardziej ognistego niż laska ze złotą gałką. A jednak budził raczej współczucie niż poczucie śmieszności: miał w sobie to zalęknione pragnienie, by stać się niewidzialnym, które bierze się z niedawnego upokorzenia, i mimo wszystkich ekstrawagancji był najwyraźniej dżentelmenem; coś w jego zachowaniu wskazywało też, że z natury – przynajmniej kiedyś – unikałby wszelkich skrajności.
Tak mnie zaintrygował i zaciekawił, że robiłem, co mogłem, by wciągnąć go w rozmowę, ale każdą moją próbę udaremniało nerwowe zakłopotanie, z jakim przyjmował wszelkie zagajenia; a kiedy wysiedliśmy w Esher, ciekawość kazała mi nie spuszczać go z oka.
Najwyraźniej nie przyjechał tu z zamiarem zarobienia pieniędzy. Omijał trybunę główną, przy której bukmacherzy tłoczyli się parami jak ochrypłe nierozłączki; trzymał się z dala od ogrodzenia dla członków klubu, gdzie orkiestra gwardii próbowała stawić czoło żywiołom, wylewającym swe czasze w mosiężne instrumenty; snuł się bez celu po terenie toru, dopóki nie zabrzmiał dzwonek każący opuścić bieżnię, i wyglądało na to, że szuka kogoś, kogo chce odnaleźć tylko po to, żeby go unikać.
Trzeba przyznać, że tego dnia w Sandown nie było tak wesoło jak zwykle – z „zalanym parkiem” i „niebem bez lata”, z nieprzemakalnymi toaletami i zbitymi w gromadę parasolami, których boki połyskiwały sino, gdy chwytały światło – ale panowało powszechne postanowienie, by w miarę możliwości nie zważać na niesezonową wilgoć, i podniecenie główną gonitwą dnia, którego żadna ulewa nie mogła ugasić.
Rozegrano gonitwę o dziesięć tysięcy: panie w cudownie wymyślnych kapeluszach bez szemrania opuściły parasole, a eleganccy panowie na wysokich powozach wylewnie ściskali sobie dłonie, gdy wśród szalonego ryku radości Bendigo minął celownik. Chwilę później rozejrzałem się za moim dziwacznym nieznajomym i zobaczyłem, jak w najlepszej wierze próbuje wcisnąć bułkę z rodzynkami koniowi zaprzęgowemu uwiązanemu do jednego z drzew – wyczyn roztargnienia, który w takiej chwili przewyższyć mógł tylko Archimedes podczas złupienia Syrakuz.
Po tym nie mogłem już dłużej powściągać ciekawości – czułem, że muszę znów z nim porozmawiać, i później nadarzyła mi się okazja, gdy staliśmy sami na trybunie, z której widać było metę jednego z krótszych dystansów: zaproponowałem, żeby schronił się pod moim parasolem.
Zanim przyjął zaproszenie, zerknął na mnie podejrzliwie przez strużki, które ściekały z ronda jego niczym nieosłoniętego kapelusza. „Obawiam się” – powiedziałem – „że to trochę jak zamykanie stajni, kiedy koń już został skradziony”.
Drgnął. „A więc go skradziono” – zawołał – „pan już słyszał?”
Wyjaśniłem, że użyłem tylko starego przysłowia, które, jak sądziłem, mogło do niego przemówić, a on ciężko westchnął.
„Przez chwilę dałem się zwieść” – powiedział – „domyślił się pan więc, że jestem obyty z końmi?”
„Nie robi pan z tego wielkiej tajemnicy”.
„Rzecz w tym” – odparł, od razu rozumiejąc tę aluzję do swojego stroju – „że ja… ja wkładam te rzeczy, żeby zupełnie nie wyjść z wprawy w jeździe konnej – ostatnio nie siedziałem na koniu. Kiedyś jeździłem bez przerwy – bez przerwy. Bywałem regularnie na Rotten Row – dopóki nie zdarzyło się coś, co nadszarpnęło mi nerwy, i teraz czekam tylko, aż wstrząs minie”.
Nie chciałem zadawać pytań, więc wróciliśmy pieszo na stację i razem pojechaliśmy do Waterloo, nie wracając już do tego tematu.
Kiedy jednak się żegnaliśmy, powiedział: „Ciekaw jestem, czy zechciałby pan kiedyś wysłuchać całej mojej historii? Nie mogę się oprzeć wrażeniu, że by pana zainteresowała, a mnie przyniosłaby ulgę”.
Byłem gotów wysłuchać wszystkiego, co zechce mi opowiedzieć; namówiłem go, żeby tego wieczoru zjadł ze mną obiad w moim mieszkaniu, a potem otworzył przede mną serce, co też uczynił – w stopniu, na który, przyznaję, nie byłem przygotowany.
Nie mogłem wątpić, że on sam bezwarunkowo wierzył we własną historię; opowiadał ją od początku do końca z przedziwną mieszaniną próżności i skromności, w wyraźnej walce między mglistym przeczuciem własnej śmieszności a postanowieniem, by nie oszczędzać się w żadnym szczególe – co, choć nie przezwyciężyło mojego sceptycyzmu, nie mogło nie wzbudzić współczucia. Mimo to, nim doszedł do bardziej sensacyjnej części swojej sprawy, musiałem wyciągnąć co do niej wnioski, których – skoro zapewne nasuną się one same czytelnikowi – nie muszę tu uprzedzać.
Podaję tę historię, na ile to możliwe, słowami jej autora; dodam tylko, że nigdy nie zostałaby tu opublikowana bez jego pełnej zgody i aprobaty.
„Nazywam się” – rzekł – „Gustavus Pulvertoft. Nie mam zajęcia, za to mam sześćset funtów rocznie. Żyłem spokojnie i z zadowoleniem jako kawaler aż do dwudziestego ósmego roku życia, a wtedy po raz pierwszy spotkałem Dianę Chetwynd. Spędzaliśmy Boże Narodzenie w tej samej wiejskiej rezydencji i nie trwało długo, nim stałem się najbardziej oddanym spośród jej licznych wielbicieli. Była jedną z najwszechstronniej utalentowanych panien, jakie kiedykolwiek spotkałem. Była wprawną muzyczką, świetną aktorką amatorką; w bilard mogła dać większości mężczyzn trzydzieści punktów forów na sto, a jej wyczucie i odwaga w najtrudniejszym terenie zyskały jej gorący podziw wszystkich myśliwych. A przy tym nie była ani zbyt swobodna, ani przesadnie koniarska i zdawała się nie znajdować wielkiej przyjemności w towarzystwie samych sportowców, nad których rozmowę nieskończenie bardziej przedkładała rozmowę osób, które – jak ja – były raczej miłe niż wysportowane. Nie byłem wówczas – czymkolwiek jestem teraz – pozbawiony urody i z jakiegoś powodu panna Chetwynd raczyła okazywać mi względy, jakich nie okazywała żadnemu innemu z gości.
Irytujące było to, że nieznajomość sportów na świeżym powietrzu, w których się lubowała, w tak wielkim stopniu odcinała mnie od jej towarzystwa; często bowiem zdarzało się, że ledwie ją widywałem aż do wieczora, kiedy czasem miałem to szczęście siedzieć obok niej przy obiedzie; ale przy tych okazjach nie mogłem nie zauważyć, że moje towarzystwo sprawia jej pewną przyjemność.
Chyba nie wspomniałem, że Diana, oprócz tego, że była przecudna, była też dziedziczką fortuny, i nie bez poczucia własnej zuchwałości pozwalałem sobie żywić nadzieję, że pewnego dnia ją zdobędę. Nie byłem jednak zupełnie bez grosza, ona sama decydowała o sobie, a ja miałem pewne powody – jak już mówiłem – by sądzić, że przynajmniej nie jest do mnie źle usposobiona. Za pomyślny znak uznałem na przykład to, że pewnego dnia zapytała mnie, dlaczego nigdy nie jeżdżę konno. Odparłem, że nie jeździłem od lat – choć nie dodałem, że tych lat było dokładnie dwadzieścia osiem.
„Ależ musi pan do tego wrócić!” – powiedziała z najśliczniejszą władczą miną. – „Powinien pan jeździć na Rotten Row w przyszłym sezonie”.
„Gdybym jeździł” – powiedziałem – „czy pozwoliłaby mi pani czasem sobie towarzyszyć?”
„Oczywiście, że byśmy się spotykali” – odparła – „a szkoda tak zaniedbywać jazdę – tyle pan na tym traci”.
Czy myliłem się, biorąc to za sugestię, że jeśli posłucham jej rady, nie stracę swojej nagrody? Gdyby pan widział jej twarz, kiedy to mówiła, pomyślałby pan to samo co ja wtedy – i co myślę teraz.
Tak więc, z tą zachętą, przezwyciężyłem wszelkie prywatne obawy i wkrótce po powrocie do miasta zacząłem uczęszczać do modnej szkoły jazdy niedaleko Hyde Parku, z niezłomnym postanowieniem opanowania całej sztuki i tajemnicy jeździectwa.
Nie mogę z czystym sumieniem powiedzieć, że nauka sprawiała mi przyjemność. Przeżyłem szczęśliwsze godziny niż te, które spędziłem, galopując w kółko między czterema gołymi, bielonymi ścianami na parskającym koniu, z zakazanymi strzemionami skrzyżowanymi na siodle. Nauczyciel jazdy od czasu do czasu informował mnie, że robię postępy, a ja instynktownie wiedziałem, kiedy zaraz spadnę; musiałem jednak robić jakieś postępy, bo mój instruktor stawał się coraz bardziej ośmielający. „No, jak pan tu przyszedł pierwszy raz, panie Pulvertoft, to pan był jak te szczypce na murze, jak to mówią; a teraz – no, sam pan wie, jak jest” – mawiał; choć nawet wtedy miewałem czasem powody żałować, że nie siedzę na murze. Wytrwałem jednak, natchniony myślą, że każdy kolejny nowy koń, którego dosiadałem (a niektóre były aż nazbyt pełne wigoru), oznacza jeszcze jedną pokonaną przeszkodę między mną a Dianą, i pokrzepiony odkryciem, po wielokrotnych doświadczeniach, że upadek na podłoże z kory jest raczej kojący niż przeciwnie.
Kiedy spacerowałem po Rotten Row, gdzie kilku jeźdźców popisywało się niczym zwiastuni wiosny, krytykowałem ich jazdę, którą uważałem za mierną, bo lekceważyli niemal wszystkie zasady. Zacząłem wyczekiwać dnia, w którym zaprezentuję czystszy i bardziej klasyczny styl jeździecki. I pewnego ranka zobaczyłem Dianę, która osadziła swoją tańczącą klacz, żeby zapytać, czy pamiętam o jej radzie, a ja z dumą mogłem odpowiedzieć, że z pewnością już niedługo pojawię się na Rotten Row.
Od tego dnia bezustannie wypytywałem nauczyciela jazdy, kiedy jego zdaniem dojrzeję do Rotten Row. Miał wątpliwości, ale nie odwodził mnie wprost. „Bo to jest tak, widzi pan” – tłumaczył – „jak pan trafi na spokojnego, pewnego konia – no, to krzywda się panu żadna nie stanie; ale jak pan wyjedzie na zwierzaku, co pana wykorzysta, panie Pulvertoft, no, to będzie pan na nim całkiem do niczego, proszę pana”.
W szkole dali by mi konia; ale znałem większość tamtejszej stajni i żaden z nich nie odpowiadał całkiem mojemu ideałowi „spokojnego, pewnego konia”; poszedłem więc do pobliskiego przedsiębiorcy wynajmującego konie, od którego czasem brałem karetę, i poprosiłem, żeby pokazał mi zwierzę, które mógłby polecić komuś, kto ostatnio nie miał wiele praktyki. Przyznał dość szczerze, że większość jego koni „wymaga nie lada jeźdźca”, ale dodał, że akurat ma jednego, który przypadnie mi do gustu tak, „że aż pan padnie” – to wyrażenie nieprzyjemnie zgrzytnęło mi na nerwach, choć zgodziłem się obejrzeć konia. Jego wygląd zrobił na mnie jak najlepsze wrażenie. Był to kasztan o szlachetnych proporcjach, z krótko wygoloną grzywą; ale tym, co mnie uspokoiło, był wyraz jego oka, świadczący o szacunku do samego siebie i bystrości, jakich trudno by się spodziewać za siedem szylingów i sześć pensów za godzinę.
„Paradniejszego konika do parku pan nie dostanie, i to takiego spokojnego” – powiedział właściciel. – „To jest, jak to mówią, dobry koń, i taki łagodny – na sznurku od paczki można by na nim jeździć”.
Uznałem wodze za bezpieczniejsze, ale koń przyciągał mnie z wielką siłą: wydawało mi się, że ma świadomość, iż jego reputacja jest do stracenia, i że jest zbyt inteligentny, by świadomie zaprzepaścić swoje rekomendacje. Niemal bez namysłu wynająłem go na następne popołudnie.
Dosiadłem go w stajni – może z lekkim niepokojem, kiedy poprawiano mi puśliska, i z odrobiną niezręczności przy braniu wodzy, które były bardziej poskręcane, niż bym sobie życzył; w końcu jednak znalazłem się w nurcie ulicznego ruchu na grzbiecie kasztana – który, nawiasem mówiąc, nazywał się Brutus.
Czy kiedykolwiek zapomnę dumę i uniesienie, kiedy odkryłem, że mam wierzchowca pod pełną kontrolą, że przemykamy przez labirynt powozów w zupełnym bezpieczeństwie? Skręciłem nim do parku i cmoknąłem: ruszył galopem, a jak mam opisać mój zachwyt, gdy odkryłem, że wcale nie jest to niewygodne? Powiedziałem „prr” i zatrzymał się, tak stopniowo, że moja równowaga nie została poważnie zachwiana; przeszedł w kłus, a ja wciąż dopasowywałem się do jego ruchów bez większej niewygody. Mógłbym go uściskać z wdzięczności: nigdy wcześniej nie siedziałem na zwierzęciu o tak wygodnych chodach i tak taktownym zachowaniu. Umiałem w końcu jeździć! albo – co wychodziło na to samo – umiałem jeździć na koniu, na którym siedziałem, i nie zamierzałem „używać żadnego innego”. Miałem spotkać Dianę Chetwynd i nie musiałem się obawiać nawet jej krytycznego spojrzenia.
Przejechaliśmy most nad Serpentine i właśnie skręcaliśmy w aleję do jazdy konnej, kiedy – i tu aż nazbyt dobrze zdaję sobie sprawę, że to, co zaraz powiem, może się panu wydać niemal nie do uwierzenia – kiedy usłyszałem nieznajomy głos, który zwracał się do mnie: „Ej, ty!”, a w następnej chwili uświadomiłem sobie, że dobiega on od mojego własnego konia!
Nie wstydzę się przyznać, że byłem o włos od upadku; bo nawet jeździec o wiele wprawniejszy, niż ja mógłbym udawać, miałby trudność z zachowaniem spokoju w tej niemal bezprzykładnej sytuacji. Byłem zbyt zajęty szukaniem lewego strzemienia, żeby cokolwiek odpowiedzieć, a po chwili koń odezwał się znowu. „Ej” – zapytał, a ja nie potrafiłem dopatrzyć się w jego tonie najmniejszego śladu szacunku – „ty myślisz, że umiesz jeździć?” Może pan sam ocenić, jak konsternujące musiało być to pytanie z takich ust: poczułem się przyrośnięty do siodła – a takie uczucie zdarzało mi się dość rzadko. Rozejrzałem się w bezradnym oszołomieniu po migoczącej Serpentine i białych domach przy Park Lane, wyłaniających się z liliowej mgiełki, po kakaowej barwy Rotten Row i błysku odległych kół powozów w słońcu: wszystko wyglądało jak zwykle – a jednak siedziałem na grzbiecie konia, który właśnie zapytał, „czy myślę, że umiem jeździć”!
„Wziąłem dwa tuziny lekcji w szkole jazdy” – powiedziałem w końcu z dość rozlazłą godnością.
„Nigdy bym nie podejrzewał” – brzmiała jego brutalna riposta. – „Najwyraźniej jesteś jednym z beznadziejnych przypadków”.
Poczułem się głęboko urażony, tym bardziej że nie mogłem zaprzeczyć, iż miał pewne prawo, by to oceniać. „Ja… ja myślałem, że tak dobrze nam razem idzie” – wyjąkałem, a on odpowiedział na to jedynie: „Doprawdy?”
„Wiesz” – zacząłem, starając się podtrzymać rozmowę – „nigdy jeszcze nie siedziałem na koniu, który mówi”.
„Ty każdego konia zmusiłbyś do mówienia” – odparł – „ale przypuszczam, że jestem wyjątkiem”.
„Chyba musisz nim być” – powiedziałem. – „Jedyne konie obdarzone darem mowy, o jakich słyszałem, to Houyhnhnmowie”.
„A skąd wiesz, że nie jestem jednym z nich?” – odparł.
„Jeśli jesteś, to zrozumiesz, że pozwoliłem sobie cię dosiąść wskutek wielce wybaczalnej pomyłki; a jeśli będziesz łaskaw stanąć, nie będę cię dłużej zatrzymywał”.
„Nie tak szybko” – rzekł. – „Chcę się najpierw czegoś więcej o tobie dowiedzieć. Powiedziałbym, że jesteś człowiekiem, który ma mnóstwo owsa”.
„Jestem… zamożny” – powiedziałem. Jakże chciałbym, żeby tak było!
„Od dawna szukam właściciela, który by mnie nie przepracowywał: oczywiście, nie wiem, ale nie wyglądasz mi na kogoś, kto ostro jeździ”.
„Nie sądzę, by można mi to uczciwie zarzucić” – odpowiedziałem z pełnym poczuciem niewinności.
„No właśnie – to mnie kup”.
„Nie” – wykrztusiłem – „po niezwykle szczerej opinii o mojej jeździe, którą łaskawie wyraziłeś, dziwię się, że w ogóle coś takiego proponujesz”.
„Och, jakoś to zniosę – myślę, że będziesz mi dość dobrze odpowiadał”.
„Musisz mi wybaczyć. Wolę zachować wolną gotówkę na godniejsze cele i, za twoim pozwoleniem, resztę popołudnia spędzę pieszo”.
„Nic podobnego nie zrobisz” – odparł.
„Jeśli nie staniesz i nie pozwolisz mi zsiąść jak należy” – powiedziałem stanowczo – „to się z ciebie sturlam”. W zasięgu głosu było kilku spacerowiczów; ale jak miałem sformułować wołanie o pomoc, jak wytłumaczyć taki dylemat jak mój?
„Zmusisz mnie tylko do przykrej konieczności przeturlania się po tobie” – odparł. – „Musisz przecież widzieć, że do pewnego stopnia jesteś w mojej mocy. Przypuśćmy, że przyszłoby mi do głowy przeskoczyć tę barierkę i wjechać z tobą do Serpentine albo ponieść i przewrócić tobą konnego policjanta – myślisz, że mógłbyś stawić duży opór?”
Nie mogłem uczciwie twierdzić, że tak. „Przedstawiono mi cię” – powiedziałem z wyrzutem – „jako dobrego konia!”
„I taki jestem – poza sprawami interesów. No więc, kupujesz czy mam z tobą ponieść? Nie znoszę niezdecydowania!”
„Kupuję!” – rzekłem z kupiecką skwapliwością. – „Jeśli odwieziesz mnie z powrotem, od razu wszystko załatwię”.
Nie muszę chyba mówić, że myślałem wyłącznie o tym, żeby bezpiecznie zejść z jego grzbietu: potem ani honor, ani prawo nie mogłyby mnie zmusić do wykonania umowy wymuszonej groźbami. Ale kiedy jechaliśmy uliczką przy stajniach, powiedział w zamyśleniu: „Tak sobie myślę – dla wszystkich stron będzie lepiej, jeśli złożysz ofertę mojemu właścicielowi, zanim zsiądziesz”. Byłem zbyt rozgniewany, żeby się odezwać: piekielna inteligencja tego zwierzęcia przewidziała mój manewr – zamierzał go udaremnić, jeśli tylko zdoła.
A potem z łoskotem wjechaliśmy na kryty szklanym dachem dziedziniec stajni z końmi do wynajęcia; właściciel, który był tam sam, podniósł oczy na zegar o chorobliwie bladej tarczy, jakby porównywał jego bladość z moją. „O, wcześnie pan wraca, proszę pana” – powiedział. – „Chyba koń nie był dla pana za mocny, co?” Powiedział to, nie podejrzewając prawdziwego stanu rzeczy; i rzeczywiście, mogę od razu powiedzieć raz na zawsze, że ten niesamowity koń – Houyhnhnm czy cokolwiek innego – nie dopuszczał nikogo poza mną do sekretu swoich cudownych zdolności i we wszystkich rozmowach ze mną zdołał (choć jak, nie umiem powiedzieć) uniknąć podsłuchania.
„Ależ skąd” – zaprotestowałem – „niósł mnie wspaniale – wspaniale!” – i spróbowałem się zsunąć.
Nic z tego: Brutus natychmiast potrząsnął moją pamięcią – i mną – ledwie zaznaczonym „bryknięciem”.
„Galanty koń, proszę pana, co nie?” – powiedział z zadowoleniem właściciel.
„W-wspaniały!” – przyznałem, podrzucony. – „Czy mógłby pan go przytrzymać za uzdę?”
Ale koń cofnął się na środek dziedzińca, gdzie zaczął się rzucać ze spokojnym uporem. „Tak mi się podoba” – zawołałem, czepiając się siodła – „że chciałbym wiedzieć, czy jest pan w ogóle skłonny się z nim rozstać?” Na to Brutus uspokoił się i zaczął uważnie słuchać.
„A chciałby pan może dać za niego jaką propozycję, proszę pana?”
„Tak” – powiedziałem słabo. – „Mniej więcej ile by kosztował?”
„Niech pan wejdzie do mojego kantorka, proszę pana” – powiedział – „to sobie pogadamy”.
Byłbym aż nazbyt chętny, bo nie było tam miejsca dla konia, ale podejrzliwe zwierzę nie chciało o tym słyszeć: natychmiast zaczęło się kręcić w kółko.
„Załatwmy to teraz – tutaj” – powiedziałem – „nie mogę czekać”.
Właściciel stajni otarł z twarzy uśmieszek. Bez wątpienia w takim pośpiechu było coś niekupieckiego i niepraktycznego, zwłaszcza w połączeniu z tym, jak wtedy wyglądałem.
„No, galancie się panu ten koń spodobał, nie ma co, proszę pana” – zauważył.
„Nigdy nie dosiadałem piękniejszego stworzenia” – powiedziałem; nie była to zbyt rozsądna uwaga jak na kogoś, kto zamierza kupić, ale przecież trzeba było udobruchać samo zwierzę.
„Nie wiem, doprawdy, czy mogę się bez niego obejść o tej porze roku” – powiedział mężczyzna. – „I tak mam za mało koni do roboty, jaką mam”.
Ogarnęła mnie słodka ulga: zrobiłem wszystko, czego można było ode mnie oczekiwać. „Bardzo mi przykro to słyszeć” – powiedziałem, szykując się do zsiadania. – „To rozczarowanie; ale skoro pan nie może, nie ma o czym mówić”.
„Nie bój się” – powiedział Brutus – „sprzeda mnie aż nazbyt chętnie: złóż mu ofertę, szybko!”
„No to dam panu za niego trzydzieści gwinei!” – powiedziałem, dobrze wiedząc, że nie wziąłby i dwa razy tyle.
„Myślałem, że taki dżentelmen jak pan lepiej się zna na wartości konia” – powiedział – „przecież sam jego chód tyle jest wart, proszę pana”.
„Nie mógłby mi pan chyba sprzedać samego chodu, bez konia?” – powiedziałem; musiałem mieć na myśli jakiś żart.
Nie ma potrzeby przeciągać przykrej sceny. Brutus konsekwentnie podbijał cenę, kwota po kwocie, aż w końcu jego właściciel powiedział: „No, nie będziemy się targować, proszę pana – niech będzie sto”.
Musiałem przystać na to, żeby było sto, a co gorsza – było sto. Wziąłem go bez gwarancji, nawet bez opinii weterynarza. Dałbym się namówić, żeby zabrać swój zakup od razu, jakbym kupował kanarka – tak bardzo nie byłem przyzwyczajony do tego rodzaju transakcji – i obawiam się, że właściciel stajni uznał mnie za niewiele lepszego od głupca.
Tak oto stałem się mimowolnym posiadaczem Houyhnhnma albo czegoś jeszcze gorszego i wróciłem do mojego mieszkania przy Park Street w stanie odrętwienia. Co miałem z nim zrobić? Jeżdżenie na zwierzęciu tak brutalnie szczerym byłoby nieustanną pokutą; a jednak musiałbym go zatrzymać, bo wiedziałem, że jest dość przebiegły, by udaremnić każdą próbę pozbycia się go. I do tego doprowadziły mnie Miłość i Ambicja! Po tym wszystkim, co mówiłem, nie mogłem pewnie zbliżyć się do Diany jako zwykły piechur: fakt, że posiadam zdrowego konia, na którym nigdy nie jeżdżę, z pewnością wyszedłby kiedyś na jaw, a jak miałbym to wytłumaczyć? Nie widziałem żadnego wyjścia i jęczałem pod brzemieniem kłopotu, którego nie śmiałem powierzyć nawet najżyczliwszemu uchu. Nienawidziłem potwora, który sam mi się osiodłał na karku, i na próżno szukałem jakiejkolwiek drogi ucieczki.
Musiałem zapewnić Brutusowi stajnię w innej części miasta, bo okazał się niezwykle trudny do zadowolenia: na wszystko się uskarżał i dziwię się tylko, że nie zażądał, by jego stajnię urządzono niebieską porcelaną i mezzotintami. W nowym lokum zostawiłem go na kilka dni samemu sobie i z radością stwierdziłem, odwiedzając go znowu, że znacznie to utemperowało jego arogancję. Chciał chodzić po Rotten Row i oglądać inne konie, a zupełnie mu nie odpowiadało, by stajenny wyprowadzał go tam w niemodnych godzinach. Zaproponował więc kompromis. Jeśli tylko zgodzę się go dosiadać, zobowiązywał się traktować mnie wyrozumiale i zwrócił uwagę, że może mi dać, jak to ujął, różne „wskazówki”, które poprawią mój dosiad. Nie byłem ślepy na zalety takiego układu. Nie każdy zdobywa nauczyciela jazdy w osobie własnego konia; koń jest z natury zwierzęciem szlachetnym i czułem, że mogę zaufać honorowi Brutusa. I trzeba mu oddać sprawiedliwość, że dotrzymywał umowy w najlepszej wierze. Niektóre z jego „wskazówek”, to prawda, omal nie wskazały mi drogi z siodła na ziemię, ale w rezultacie zbliżyły nas do siebie; nasze stosunki stały się mniej napięte; wydawało mi się, że z każdym dniem zyskuję nad nim więcej władzy i że potem jestem mniej obolały.
Nie dane mi było jednak długo cieszyć się tym złudzeniem. Pewnego dnia, gdy niewinnie zapytałem go, czy uważa, że moje ręce się poprawiają, zwrócił na mnie swoje prawe, sardoniczne oko. „Nigdy się nie poprawisz, stary worku fasoli” (bo zaczął się do mnie zwracać ze swobodą, której aż się paliłem, by się sprzeciwić); „ręce! przecież cały czas piłujesz mi pysk. A stopy wsunięte w strzemiona po same obcasy i łaskotanie mnie pod łopatkami przy każdym kroku – przecież wstyd mi się z tobą pokazywać”.
Poczułem się głęboko urażony. „Na przyszłość cię oszczędzę” – powiedziałem chłodno – „to mój ostatni występ”.
„Bzdura” – powiedział – „nie musisz się o to złościć. Skoro ja mogę to znieść, to ty chyba też! Ale zawrzemy nową umowę”. (Nigdy nie spotkałem zwierzęcia tak skorego do układów!) „Tylko mi przeszkadzasz, wtrącając się do wodzy. Popuść je i zostaw wszystko mnie. Od czasu do czasu wspomnij tylko, dokąd chcesz jechać, a ja się tym zajmę – jeśli nie będę miał nic lepszego do roboty”.
Czułem, że takie porozumienie niszczy wszelką godność, odwraca bowiem naturalne stosunki między koniem a jeźdźcem; ale zostało mi niewiele szacunku do samego siebie i zgodziłem się, bo nie widziałem sposobu, by odmówić. I w gruncie rzeczy nawet teraz nie mogę powiedzieć, żebym miał poważne powody narzekać na to, jak Brutus wykorzystał moje ustępstwa; okazał więcej taktu, niż mogłem się spodziewać, maskując czysto nominalny charakter mojej władzy.
Miałem przeciw niemu tylko jeden poważny zarzut: miał zwyczaj nagle się wyrywać, z czysto formalnymi przeprosinami, żeby wymienić końskie uprzejmości z jakimś cobem albo klaczą, których właścicielom byłem zupełnie obcy, przez co musiałem wymyślać najbardziej rozpaczliwe wymówki, by usprawiedliwić moje pozorne natręctwo; jakoś udawało mi się to jednak tłumaczyć na różne sposoby i w ten nieprzepisowy i mimowolny sposób nawet poznałem kilka osób. Wolałbym, żeby był zwierzęciem mniej kochliwym, bo choć jego flirty były czysto platoniczne, dość upokarzające jest być piątym kołem u wozu przy własnym koniu – a tę rolę nieustannie musiałem odgrywać!
Tak się złożyło, że Diana spędzała tę Wielkanoc w Paryżu i nie widzieliśmy się od czasu mojego pojawienia się na Rotten Row; wiedziałem jednak, że wkrótce wróci do miasta, i z wyrafinowaną dyplomacją zacząłem podsycać ciekawość Brutusa różnymi niedbałymi, na wpół lekceważącymi wzmiankami o małej klaczy panny Chetwynd, Wild Rose. „Jak na mój gust jest zbyt narowista” – mówiłem – „ale budzi spory podziw, choć śmiem twierdzić, że na tobie nie zrobiłaby szczególnego wrażenia”.
Tak więc pierwszego popołudnia po powrocie Diany na Rotten Row łatwo mi przyszło, pod pretekstem dania Brutusowi okazji do wyrobienia sobie zdania, nakłonić go, by zaniósł mnie do jej boku. Diana, która była z niejaką lady Verney, swoją przyzwoitką, powitała mnie czarującym uśmiechem.
„Nie miałam pojęcia, że pan tak dobrze jeździ” – powiedziała – „tak łatwo pan prowadzi tego swojego pięknego konia – i jakie ma pan lekkie ręce”.
To nie była ironia, bo teraz mogłem całą uwagę poświęcić dosiadowi; a ponieważ w ogóle nie ingerowałem w aparat sterowniczy, moje ręce musiały się wydawać szczytem lekkości.
„Wymaga delikatnego prowadzenia” – odparłem niedbale – „ale ze mną chodzi bardzo dobrze”.
„Chętnie wypróbowałbym jego chody któregoś ranka, Pulvertoft” – wtrącił niejaki pułkownik Cockshott, który jechał z nimi i którego znałem przelotnie. – „Mam wrażenie, że lepiej by szedł na munsztuku”.
„Byłbym bardzo szczęśliwy…” – zacząłem, gdy w ostatniej chwili zauważyłem ostrzegawczo położone uszy Brutusa. Pułkownik ważył jakieś szesnaście kamieni, i to z ostrogami! „To znaczy” – dodałem pospiesznie – „byłbym – tylko że, prawdę mówiąc, nie mogę z czystym sumieniem powierzyć go nikomu poza sobą”.
„Mój drogi!” – powiedział pułkownik, który, jak widziałem, poczuł się urażony. – „Niewiele spotkałem w życiu koni, z którymi nie potrafiłbym dojść do porozumienia”.
„Myślę, że pan Pulvertoft ma zupełną rację” – powiedziała Diana. – „Kiedy koń przyzwyczai się do jednej osoby, tak bardzo nie znosi obcej ręki: psuje mu to humor na całe dni. Właśnie dlatego nigdy nikomu nie pożyczam Wild Rose!”
Pułkownik został w tyle, wyraźnie nadąsany. „Biedny, kochany pułkownik Cockshott!” – powiedziała Diana. – „Jest taki dumny ze swojej jazdy, ale moim zdaniem musztruje konia po dragońsku. Ja tego nie nazywam jazdą, a pan?”
„No… raczej nie” – przyznałem z niewymuszonym lekceważeniem. – „Nigdy nie wierzyłem w rządzenie koniem za pomocą strachu”.
„Pewnie jest pan bardzo przywiązany do swojego?” – zapytała.
„Przywiązany to nie jest właściwe słowo!” – wykrzyknąłem – i z całą pewnością nie było.
„Nie jestem pewna, czy to, co mówiłam o pożyczaniu Wild Rose, dotyczy także pana” – powiedziała. – „Myślę, że byłby pan dla niej łagodny”.
Byłem pewien, że traktowałbym ją z całą delikatnością; ale ponieważ wątpiłem, czy ona w pełni by to odwzajemniła, powiedziałem z wielką przytomnością umysłu, że jazdę na niej uważałbym za coś w rodzaju profanacji.
Kiedy wracaliśmy z Brutusem do domu, zauważył, że dobrze się stało, iż nie zgodziłem się pożyczyć go pułkownikowi.
„Tak” – powiedziałem, zdecydowany wykorzystać okazję – „mógłbyś się przekonać, że nie jest tak wyrozumiały jak… no, jak niektórzy!”
„Chodziło mi o to, że to dobrze dla ciebie!” – napomknął złowieszczo, a ja nie miałem ochoty prosić o wyjaśnienia. – „Co miałeś na myśli” – podjął – „mówiąc, że Wild Rose nie przypadnie mi do gustu? Przecież ona jest czarująca – czarująca!”
„W takim razie” – powiedziałem – „nie mam nic przeciwko temu, żeby czasem pojeździć z jej panią – żeby ci zrobić przyjemność”.
„Nie masz nic przeciwko!” – powiedział. – „Będziesz musiał, mój chłopcze – i to co popołudnie!”
Stłumiłem chichot: ostatecznie to człowiek jest szlachetniejszym zwierzęciem. Potrafiłem kierować koniem – na swój sposób. Mój mały fortel się udał: koniec z przymusowymi zapoznaniami ze zdumionymi nieznajomymi.
I teraz przez kilka tygodni moje życie płynęło jak szczęśliwy sen. Żyłem tylko dla tych godzin na Rotten Row, gdzie Brutus zwracał się ku Wild Rose tak naturalnie jak słonecznik ku słońcu, a Diana i ja z każdym dniem stawaliśmy się sobie bliżsi. Szczęście i poczucie bezpieczeństwa uczyniły mnie niemal dowcipnym. Bezlitośnie drwiłem z ekscentrycznych popisów jeździeckich, jakie można było tam zobaczyć, a moje komentarze wywoływały u Diany najsłodszy, srebrzysty śmiech. Co do pułkownika Cockshotta, którego kiedyś podejrzewałem o chęć rywalizowania ze mną, to od dawna stał się „wielkością do pominięcia”; a jeśli zwlekałem z prośbą, by Diana powierzyła mi swoją słodką osobę, to tylko dlatego, że znajdowałem epikurejską przyjemność w przeciąganiu niepewności, która była tak mało niepewna.
A potem, bez ostrzeżenia, moje przejażdżki na jakiś czas się urwały. U Brutusa, ku jego irytacji, wykryto odparzenie od siodła i był nawet na tyle niesprawiedliwy, by winić za to mnie, choć ja ze swej strony uważałem to za oznakę trafnej, choć spóźnionej odpłaty. Nie miałem ochoty kusić Fortuny na żadnym innym wierzchowcu, ale mimo to nie potrafiłem trzymać się z dala od Rotten Row i pojawiałem się tam pieszo. Widziałem Dianę jeżdżącą z pułkownikiem, który najwyraźniej uważał, że nadeszła wreszcie jego szansa; ale ilekroć mijała barierkę, o którą się opierałem, unosiła brwi i wykrzywiała usta w małym łuku zrezygnowanego znudzenia, co zupełnie mnie uspokajało. Mimo to bardzo się ucieszyłem, gdy Brutus wydobrzał i znów galopowaliśmy wzdłuż Rotten Row, obaj w świetnych humorach.
„Nigdy nie słyszałem, żeby konie tutaj tyle rżały co w tym sezonie” – powiedziałem, żeby podtrzymać rozmowę. – „Potrafisz to jakoś wyjaśnić?” Czasem bowiem udzielał mi informacji, dzięki którym mogłem potem zaimponować Dianie moją głęboką znajomością koni.
„Rżą?” – powiedział. – „One się śmieją, ot co – i nic dziwnego!”
„Och!” – powiedziałem. – „A z czego się śmieją?”
„No przecież z ciebie!” – odparł. – „Chyba nie myślisz, że je nabierasz? Wiedzą o tobie wszystko, ty poczciwino!”
„Doprawdy?” – powiedziałem tępo. To bydlę, jak sądzę, znajdowało prawdziwą przyjemność w podkopywaniu mojego poczucia własnej wartości.
„Pewnie rozeszło się przez Wild Rose” – ciągnął. – „Strasznie ją ubawiło, kiedy jej powiedziałem. Swoją drogą, obawiam się, że przez te wszystkie dni musiała się dość nudzić”.
Poczułem niegodny impuls, by utrzeć mu nosa, tak jak on utarł nosa mnie.
„Chyba nie aż tak bardzo” – powiedziałem. – „Odniosłem wrażenie, że ten skarogniady koń myśliwski pułkownika Cockshotta okazał się dla niej bardzo miłym zastępstwem”.
Choć na zadośćuczynienie jest już za późno, muszę ze wstydem przyznać, że wypowiadając tę insynuację, wyrządziłem tej biednej małej klaczy (dla której żywiłem najwyższy szacunek) haniebną niesprawiedliwość; i chciałbym tu oświadczyć w sposób najbardziej uroczysty i stanowczy, że szczerze wierzę, iż od początku do końca zachowywała się w sposób, który powinien był ją uchronić przed wszelkim oszczerstwem.
Tylko podłe pragnienie odwetu, mała i niegodziwa złośliwość, skłoniła mnie, by tak zatruć zaufanie Brutusa, i pożałowałem tych słów, gdy tylko je wypowiedziałem.
„To bydlę!” – powiedział, wzdrygając się, jakbym dotknął go batem – czego nigdy nie robiłem. – „Przecież on nie ma dwóch myśli w tym swoim wielkim, ciężkim łbie. Jedyny oficer, jakiego powinien nosić, to oficer Armii Zbawienia!”
„Przyznaję, że nie ma twoich zalet osobistych ani uroku obejścia” – powiedziałem. – „Bez wątpienia źle zrobiłem, że w ogóle o tym wspomniałem”.
„Nie” – powiedział – „ty… ty oddałeś mi przysługę” – i pogrążył się w ponurym milczeniu.
Jechałem jak zwykle z Dianą i już miałem wyrazić radość z tego, że możemy znów sobie towarzyszyć, gdy jej klacz wysunęła się lekko do przodu i nagle wierzgnęła, trafiając mnie w lewą nogę i sprawiając mi na chwilę straszliwy ból.
Diana okazała najsłodszą troskę, błagając, żebym natychmiast pojechał do domu dorożką, a jej stajenny zajmie się Brutusem. Odmówiłem dorożki; ale ponieważ noga naprawdę mnie bolała, a Brutus okazywał zniecierpliwienie, którego nie śmiałem lekceważyć, musiałem ją opuścić.
W drodze do domu Brutus powiedział posępnie: „Wszystko między nami skończone – widziałeś?”
„Poczułem!” – odparłem. – „Omal nie złamała mi nogi”.
„To było przeznaczone dla mnie” – powiedział. – „W ten sposób dała do zrozumienia, że lepiej, byśmy na przyszłość byli sobie obcy. Zarzuciłem jej niewierność; oczywiście zaprzeczyła – każda klacz zaprzecza; wyjaśniliśmy sobie wszystko i między nami koniec!”
Przez kilka dni na nim nie jeździłem, a kiedy znów to zrobiłem, zastałem go pogrążonego w bajronicznej melancholii. Z początku chciał się nawet trzymać wyłącznie tej części parku, która leży od strony Bayswater, choć udało mi się wyperswadować mu tę słabość. „Bądź koniem!” – powiedziałem. – „Pokaż jej, że ci nie zależy. Zdradzając swoje uczucia, tylko jej schlebiasz”.
Ta subtelność najwyraźniej nie przyszła mu do głowy, ale był dość inteligentny, by poczuć siłę mojego argumentu. „Masz rację” – przyznał – „pod pewnymi względami nie jesteś zupełnym głupcem. Zobaczy, jak mało mi zależy!”
Naturalnie spodziewałem się, że po tym wszystkim będę jak zwykle towarzyszył Dianie, i gorzko się rozczarowałem, gdy się okazało, że Brutus nie chce o tym słyszeć. Miał w parku starego znajomego, siwego jabłkowitego, który – zapewne wskutek jakiegoś wczesnego zawodu – był zatwardziałym cynikiem i którego towarzystwo wydawało mu się wtedy bliskie jego nastrojowi. Na siwku jeździła regularnie niejaka panna Gittens, której wygląd, gdy z mozołem podskakiwała w siodle tam i z powrotem, nieraz bawił Dianę i mnie.
I teraz, mimo wszystkich moich wysiłków, Brutus ruszył prosto do siwka. Nie znalazłem się w aż takich tarapatach, jak można by się spodziewać, bo tak się złożyło, że znałem przelotnie pannę Gittens, damę już nie w kwiecie młodości, która wciąż zachowywała żylastą odmianę dziewczęcości. Choć raczej jej nie lubiłem, uznałem za konieczne wnieść w tamtej chwili do mojego powitania odrobinę wylewności. Ona, może niezbyt dziwnie, poczuła się mile połechtana moim wyróżnieniem i poprosiła, żebym udzielił jej kilku wskazówek w jeździe konnej, czego – niech mi Niebo wybaczy! – się podjąłem.
Nawet teraz nie bardzo widzę, jak mogłem postąpić inaczej: nie mogłem odjechać od jej boku, dopóki Brutus nie wyczerpał przyjemności cynizmu ze swoim siwym przyjacielem, a czas trzeba było jakoś wypełnić. Ale, och, cóż to była za tortura – widzieć Dianę z daleka i wiedzieć, że dzieli nas tylko nieszczęsne nieporozumienie między naszymi wierzchowcami, czuć się zmuszonym nawet unikać patrzenia w jej stronę, żeby nie przywołała mnie do siebie!
Pewnego dnia, gdy jechałem z panną Gittens, zerknęła na mnie kokieteryjnie przez swoje ostre prawe ramię i powiedziała: „Wie pan, jeszcze tak niedawno nawet mi się nie śniło, że możemy stać się sobie tak bliscy jak teraz; to wydaje się niemal nie do wiary, nieprawdaż?”
„Nie wolno pani tak mówić” – odparłem. – „Czyż jest coś osobliwego w tym, że trochę pomagam pani w jeździe?” Choć przyszło mi na myśl, że osobliwe byłoby raczej, gdybym rzeczywiście jej pomógł.
„Może nie osobliwego” – szepnęła, spoglądając skromnie wzdłuż nosa – „ale czy uzna mnie pan za bardzo nieprzystojną dla panny, jeśli wyznam, że dla mnie te lekcje kryją w sobie budzące się niebezpieczeństwo?”
„Na siwku jest pani zupełnie bezpieczna” – powiedziałem.
„Ja… ja nie myślałam o siwku” – odparła. – „Drogi panie Pulvertoft, muszę mówić szczerze – dziewczyna musi brać pod uwagę tyle rzeczy, a obawiam się, że przez pana zapomniałam, jak niewłaściwie i lekkomyślnie się ostatnio zachowuję. Nie mogę się oprzeć podejrzeniu, że musi pan mieć jakiś powód, by szukać mojego towarzystwa w tak… tak wyraźny sposób”.
„Panno Gittens” – powiedziałem – „nie mogę niczego ukrywać: mam”.
„I przez cały ten czas nie igrał pan sobie tylko ze mną?”
„Niebo mi świadkiem” – zawołałem z żarem – „że nie!”
„Nie jest pan jednym z tych fałszywych mężczyzn, co potrząsają wodzami i odjeżdżają z okrzykiem »Żegnaj na wieki!« – niech mi pan powie, że nie jest pan taki!”
Mogłem potrząsać wodzami do upadłego i nic by z tego nie wynikło, chyba że Brutus miałby ochotę odjechać; mogłem więc zgodnie z prawdą ją zapewnić, że wcale nie jestem tego rodzaju człowiekiem.
„To czemu nie pozwoli pan przemówić swemu sercu?”
„Bywa i tak” – powiedziałem ponuro – „że serce ma knebel”.
„Czy żadne moje słowo, żadna aluzja nie może poluzować tego knebla?” – chciała wiedzieć. – „Co, wciąż pan milczy? A zatem, panie Pulvertoft, choć może wydam się surowa i okrutna, mówiąc to, nasza miła znajomość musi się skończyć – nie możemy już razem jeździć!”
Już nie? Co by na to powiedział Brutus? Byłem przerażony. „Panno Gittens” – powiedziałem w wielkim wzburzeniu – „błagam panią, niech pani odwoła te słowa. Ja… obawiam się, że nie mógłbym przyjąć takiej odprawy. Po tym, co powiedziałem, chyba pani nie będzie nalegać!”
Westchnęła. „Jestem słabą, głupią dziewczyną” – powiedziała – „pan aż nazbyt łatwo potrafi przemóc mój rozsądek. No już, panie Pulvertoft, niech pan znów wygląda na szczęśliwego – ustępuję. Może pan zostać, jeśli pan chce!”
Musi mi pan uwierzyć, że czułem się porządnie zawstydzony, bo nie mogłem nie widzieć zachęty, której – choć starałem się ograniczać swoje słowa do ścisłej prawdy – niewinnie jej udzielałem. Ale co miał zrobić człowiek z takim koniem jak mój? Co pan by zrobił na moim miejscu? Gdy tylko było to roztropne, dałem Brutusowi do zrozumienia, że jego zwierzenia trwały dość długo; a kiedy odjeżdżał ze mną kłusem, zauważył: „Myślałem, że nigdy nie pojedziesz”. Czyżby już znudził się siwkiem? Serce mi podskoczyło. „Brutusie” – powiedziałem zdławionym głosem – „czy jesteś dość silny, by znieść wielką radość?”
„Mów śmiało” – powiedział – „i postaraj się trzymać te pięty z dala od moich żeber”.
„Nie mogę patrzeć, jak cierpisz” – powiedziałem mu, przez cały czas świadom własnej hipokryzji. – „Muszę ci powiedzieć – doszły do mnie pewne okoliczności, które każą mi sądzić, że obaj osądziliśmy Wild Rose zbyt pochopnie. Jestem pewien, że jej serce wciąż należy do ciebie. Ona tylko pragnie ci powiedzieć, że nigdy tak naprawdę nie odstąpiła od swojej wierności”.
„Teraz jest już za późno” – powiedział, a jego potylica wyglądała na nieugięcie upartą – „zbyt długo trzymaliśmy się z dala od siebie”.
„Nie” – powiedziałem – „posłuchaj. Interesuję się tobą bardziej, niż może sobie zdajesz sprawę, i obmyśliłem mały plan, żeby was znowu połączyć. A gdybym znalazł okazję, żeby zobaczyć się z damą, do której ona należy – jak wiesz, ostatnio się nie widywaliśmy i nie udaję, że pragnę odnowienia naszej zażyłości…”
„Bardziej ci się podoba ta na siwku; dawno to zauważyłem” – powiedział, a ja nie wyprowadzałem go z błędu.
„W każdym razie dla ciebie się poświęcę” – powiedziałem wielkodusznie. – „Zacznę od jutra. No, chyba nie pozwolicie, żeby głupia sprzeczka zakochanych zniszczyła wam życie?”
Stawiał trochę opór, bez przekonania, ale w końcu, tak jak wiedziałem, że zrobi, zgodził się. Osiągnąłem swój cel: nareszcie byłem wolny od panny Gittens!
Tego wieczoru spotkałem Dianę w holu pewnego domu przy Eaton Square. Schodziła na dół, gdy ja szedłem do sali balowej, i powitała mnie dość chłodnym skinieniem głowy.
„Ostatnio zupełnie mnie pan opuścił” – powiedziała z uśmiechem, ale w jej oczach mogłem wyczytać wyrzut – „już pan z nami nie jeździ”.
Gardło nabrzmiewało mi namiętną elokwencją – a nie mogłem wydobyć z siebie ani słowa.
„Nie, nie jeżdżę” – tylko tyle zdołał znaleźć mój głupi język.
„Znalazł pan sobie milsze towarzystwo” – powiedziała okrutna Diana.
„Panno Chetwynd” – powiedziałem żarliwie – „nie wie pani, jak bardzo pragnąłem…! Czy pozwoli mi pani jutro z sobą jechać, tak… tak jak dawniej?”
„Jest pan pewien, że nie będzie się pan bał mojej niegrzecznej Wild Rose?” – zapytała. – „Tak ją zbeształam, że chyba porządnie się wstydzi”.
„Pani myślała, że to ona trzymała mnie z dala!” – zawołałem. – „Och, gdybym mógł pani powiedzieć!”
Uśmiechnęła się: znów była moją kochaną, przyjazną Dianą.
„Opowie mi pan o wszystkim jutro” – powiedziała. – „Nie będzie pan miał innej okazji, bo w piątek wyjeżdżamy do Aix. A teraz dobranoc. Tamuję przejazd, a służący z pochodnią już się przez to niecierpliwi”.
Poszła dalej, powóz odjechał z nią, a ja byłem zbyt szczęśliwy, żeby się tym bardzo przejąć – czyż mi nie przebaczyła? Czyż nie mieliśmy się spotkać jutro? Miałbym całe dwie godziny, by się oświadczyć, i tym razem nie zamierzałem już igrać z Fortuną.
Jakiż byłem podekscytowany następnego dnia: jaki przerażony, gdy ranek wstał szary i pochmurny; jaki wdzięczny, gdy później wyszło łaskawe słońce i zapowiedziało wspaniałe popołudnie; jak starannie się ubrałem i jaką cenę zapłaciłem za kwiat do butonierki!
Pogalopowaliśmy więc na Rotten Row, para tak urodziwa (jeśli wybaczy mi pan tę retrospektywną próżność) jak każda inna; i po chwili dostrzegłem bystrym okiem zakochanego smukłą postać Diany w oddali. Nie była sama, ale wiedziałem, że pułkownik wkrótce będzie musiał ustąpić mi miejsca.
Gdy tylko mnie zobaczyła, ponagliła klacz do kłusa i ruszyła ku mnie z najśliczniejszym, lekkim rumieńcem i budzącym się uśmiechem powitania, kiedy nagle Brutus stanął jak wryty, aż omal nie przeleciałem mu przez szyję, i stał, drżąc na całym ciele.
„Widzisz to?” – powiedział ochryple. – „A ja już miałem jej wybaczyć!”
Widziałem: moja insynuacja, z początku zupełnie bezpodstawna, teraz okazała się aż nazbyt uzasadniona. Pułkownik Cockshott siedział na swoim kościstym skarogniadym koniu myśliwskim, a nawet moja krótka znajomość koni pozwalała dostrzec, że Wild Rose nie traktuje go już z dawną obojętnością.
Diana i pułkownik osadzili konie i zdawali się na mnie czekać – czy Brutus nigdy nie ruszy? „Okaż dumę” – wyszeptałem w udręce – „potraktuj ją z pogardą, na jaką zasługuje!”
„Tak zrobię” – powiedział przez wędzidło i zaciśnięte zęby.
A wtedy obok przejechała, podskakując w siodle, panna Gittens na siwku i zanim zdążyłem zareagować, mój Houyhnhnm wystrzelił w pościg. Zobaczyłem słodką, zdziwioną twarz Diany; usłyszałem zgrzytliwy śmiech pułkownika, gdy ich mijałem, a ja… ja mogłem się tylko ukłonić w upokorzonym błaganiu i marzyć o przepaści, w którą mógłbym skoczyć jak Kurcjusz!
Nie wiem, co mówiłem do panny Gittens. Zdaje się, że byłem lekkomyślnie uprzejmy, i pamiętam, że przeciągała pożegnanie w strasznie uczuciowy sposób. Byłem zbyt nieszczęśliwy, żeby się tym przejmować: przez cały czas widziałem zdumione oczy Diany i słyszałem bezduszny śmiech pułkownika Cockshotta. W drodze do domu Brutus próbował się jakoś wytłumaczyć: „Chciałeś dobrze” – powiedział – „ale widzisz, myliłeś się. Twoje zamierzone poświęcenie, za które jestem ci równie wdzięczny, jakby do niego doszło, było niepotrzebne. Mogłem ci się odwdzięczyć tylko w jeden sposób – zawieźć cię tam, dokąd naprawdę ciągnęło cię serce. Ja też potrafię być bezinteresowny”.
Byłem zbyt przygnębiony, by przeklinać jego bezinteresowność. Nie zadałem sobie nawet trudu, żeby wyjaśnić, ile mnie to prawdopodobnie kosztowało. Czułem tylko posępnie, że to była moja ostatnia przejażdżka – miałem jeździectwa dość na zawsze!
Tego wieczoru poszedłem do teatru – chciałem choć na chwilę zagłuszyć myśli; podczas jednej z przerw zobaczyłem na parterze lady Verney i podszedłem z nią porozmawiać. „Nie ma z panią siostrzenicy?” – zapytałem. – „Myślałem, że będę miał okazję… pożegnać się z nią przed jej wyjazdem na kontynent”.
Miałem cień nadziei, że zaprosi mnie na lunch i że będę miał jeszcze jedną okazję, by się wytłumaczyć.
„Och” – powiedziała lady Verney – „ale to się zmieniło; nie jedziemy – przynajmniej jeszcze nie”.
„Nie jadą panie!” – zawołałem, nie dowierzając z czystej radości.
„Nie, to wszystko bardzo nagłe; ale… cóż, jest pan prawie jak stary przyjaciel i i tak prędzej czy później pan się dowie. Sama dowiedziałam się dopiero dziś po południu, kiedy wróciła z przejażdżki. Pułkownik Cockshott się oświadczył, a ona go przyjęła. Tak się cieszymy. Czyż droga pani —— nie była zachwycająca w ostatnim akcie? Daję słowo, widziałam prawdziwe łzy na jej twarzy!”
Gdybym czekał dłużej, zobaczyłaby podobny pokaz realizmu na mojej. Ale wróciłem na miejsce, przesiedziałem przerwę, z krytycznym uchem wysłuchałem klasycznego wyboru muzyki kameralnej w wykonaniu orkiestry i obejrzałem resztę sztuki, choć nie mam pojęcia, jak się skończyła.
Całą tę noc moje serce powoli trawiła głucha wściekłość, która rosła z każdą bezsenną godziną; ale jej przedmiotem nie była Diana. Zrobiła tylko to, do czego jako kobieta miała pełne prawo po dotkliwej zniewadze, jaką najwyraźniej jej wyrządziłem. Jej kara była już dostateczna, bo oczywiście domyśliłem się, że przyjęła pułkownika tylko pod wpływem pierwszego nieznośnego ukłucia porzucenia. Nie: cały swój gniew zachowałem dla Brutusa, który zdradził mnie w chwili triumfu. Planowałem zemstę. Bez względu na koszty jeszcze raz go dosiądę. W oczach prawa byłem jego panem. Zamierzałem w pełni skorzystać z moich praw.
Wreszcie nadeszło popołudnie. Kipiałem gniewem rozpalonym do białości, choć kiedy wspinałem się na siodło, niektórzy z gapiów tłumaczyli sobie kolor mojej twarzy mniej życzliwie.
Gdy ruszyliśmy, Brutus rzucił niespokojne spojrzenie na moje pięty: „Co ty tam masz na sobie?” – zapytał.
„Ostrogi” – odparłem krótko.
„Nie powinieneś ich nosić, dopóki nie nauczysz się trzymać palców do środka” – powiedział. – „I bat do tego! Czy mogę zapytać, do czego ci on?”
„Omówimy to za chwilę” – powiedziałem bardzo chłodno; nie chciałem bowiem urządzać sceny z własnym koniem na ulicy.
Kiedy minęliśmy posąg Achillesa i wjechaliśmy na aleję do jazdy konnej, skróciłem wodze i lepiej chwyciłem bat, a przy tym stwierdziłem, że z jakiejś przyczyny, której nie umiem wyjaśnić, podniebienie nieprzyjemnie mi wyschło.
„Chętnie bym z tobą spokojnie porozmawiał, jeśli nie masz nic przeciwko temu” – zacząłem.
„Jestem całkowicie do twojej dyspozycji” – odparł, żując wędzidło z odcieniem ironii.
„Najpierw pozwól, że ci powiem” – rzekłem – „że na zawsze straciłem moją jedyną miłość”.
„No cóż” – odciął się lekkomyślnie – „nie umrzesz od tego. Ja też. Musimy się nawzajem pocieszać!”
Wciąż zachowywałem śmiertelny spokój. „Najwyraźniej nie zdajesz sobie sprawy, że jesteś jedyną przyczyną mojego nieszczęścia” – powiedziałem. – „Gdybyś tylko zgodził się wczoraj stanąć oko w oko z Wild Rose, byłbym już teraz szczęśliwym człowiekiem!”
„A skąd miałem to wiedzieć, skoro pozwoliłeś mi myśleć, że wszystkie twoje uczucia należą do tej podstarzałej osoby, którą obwozi kłusem mój przyjaciel siwek?”
„Nie spierajmy się, proszę” – powiedziałem pospiesznie. – „Wystarczy, że twój piekielny egoizm i samowola zrujnowały moje szczęście. Pozwoliłem ci uzurpować sobie władzę, odwrócić nasze naturalne role. Nie pozwolę na to więcej. Zamierzam dać ci nauczkę, której nigdy nie zapomnisz”.
Jak na konia z pewnością miał wyostrzone poczucie humoru. Myślałem, że popręgi pękną.
„A kiedy zamierzasz zacząć?” – zapytał, gdy tylko był w stanie mówić.
Spojrzałem przed siebie: jechali ku nam Diana i jej przyjęty narzeczony; a udawanie przychodzi tak naturalnie nawet najsłodszym i najlepszym kobietom, że nikt by nie podejrzewał po jej promiennej twarzy, iż jej wesołość skrywa obolałe serce.
„Zamierzam zacząć teraz” – powiedziałem. – „Potworze, demonie, czymkolwiek jesteś, ty, który tak długo trzymałeś mnie w niewoli – zerwałem kajdany! Dość długo byłem tchórzem. Możesz mnie zabić, jeśli chcesz. Raczej mam nadzieję, że to zrobisz; ale najpierw zamierzam ci oddać choć część upokorzeń, którymi mnie obarczyłeś. Zamierzam cię smagać, dopóki będę siedział w siodle”.
Naoczni świadkowie powiedzieli mi, że kara trwała krótko, ale – pochlebiam sobie – dopóki trwała, była surowa. Okładałem go mocnym batem, którego skuteczność sprawdziłem wcześniej doświadczalnie na własnych nogach. Wbijałem mu w boki pożyczone ostrogi. Szarpałem go za pysk. Śmiem twierdzić, że był w równym stopniu zaskoczony, co obolały. Ale bolało go!
Już miałem kontynuować tę praktyczną reprymendę, gdy moja ofiara nagle wymknęła mi się z rąk; przez jedną wyrazistą sekundę zdawało mi się, że oglądam jego grzbiet z lotu ptaka; a potem rozległ się huk i leżałem, bzycząc jak pszczoła, w opalizującej mgle, w której każdy kolor oznaczał inny ból, aż w końcu wszystkie rozpłynęły się w ciemności i nic więcej nie pamiętam.
„Minęły tygodnie” – zakończył pan Pulvertoft – „zanim ta ciemność się rozwiała i ukazała mi mnie samego jako obandażowanego, spętanego pasami inwalidę. Ale – i to jest może najdziwniejsza część mojej opowieści – niemal pierwszymi dźwiękami, jakie dotarły do moich uszu, były weselne dzwony; i wiedziałem, bez potrzeby, by mi to mówiono, że biją na ślub Diany z pułkownikiem. To dowodzi, że nic wielkiego mi nie było, prawda? Przecież teraz słyszę je wszędzie. Nie sądzę jednak, by powinna była kazać w nie dzwonić w Sandown: to było trochę ostentacyjne, tak długo po ceremonii; nie uważa pan?”
„Tak… tak” – powiedziałem – „ale nie powiedział mi pan, co się stało z koniem”.
„Ach! Koń – tak. Szukam go. Nie jestem już na niego tak zły jak wtedy, a nie chcę zadawać w stajniach zbyt wielu pytań, bo boję się, że któregoś dnia mi powiedzą, iż musieli go zastrzelić, kiedy byłem tak chory. Pewnie pan wiedział, że byłem chory?” – urwał. – „W gazetach drukowano o mnie biuletyny. Proszę spojrzeć”.
Podał mi wycinek, na którym przeczytałem:
„Niedawny wypadek na Rotten Row. – Stan pana Pulvertofta wciąż się nie zmienia. Nieszczęsny dżentelmen nadal leży nieprzytomny w swoim mieszkaniu przy Park Street, a jego lekarze obawiają się, że nawet jeśli odzyska siły fizyczne, mózg zostanie trwale uszkodzony”.
„Ale to wszystko bzdury!” – powiedział pan Pulvertoft z nerwowym śmieszkiem. – „Ani trochę nie został uszkodzony, bo jak inaczej mógłbym pamiętać wszystko tak wyraźnie, jak pamiętam, prawda?”
I był to, rzecz jasna, argument nie do odparcia.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał