Konie w sztuce
The Story of the Magic Horse

Opowieści z „Baśni z tysiąca i jednej nocy” od bardzo dawna zachwycają czytelników, a na szczęście jest wśród nich także historia o magicznym koniu.
Ta dość długa opowieść pochodzi z książki Stories from The Arabian Nights, w której na nowo opowiedział ją Laurence Housman.
W krainie Persów żył w dawnych czasach król, który miał trzy córki i jedynego syna, a wszyscy byli tak piękni, że przyciągali wzrok każdego, kto na nich spojrzał, niczym wschód księżyca na czystym niebie. Panował zaś w owym kraju zwyczaj, że na Nowy Rok odbywało się wielkie święto, podczas którego ludzie wszelkich stanów, od najwyższych po najniższe, stawali przed królem z darami i pozdrowieniami. Zdarzyło się tedy, że pewnego takiego dnia, gdy król zasiadał w majestacie, przybyło do niego trzech mędrców, mistrzów w swoim rzemiośle, niosąc dary, by je ocenił. Pierwszy przyniósł złotego pawia, zbudowanego tak, że z upływem każdej godziny bił skrzydłami i wydawał krzyk. Król go wypróbował, uznał dar za godny przyjęcia i kazał stosownie wynagrodzić jego wynalazcę. Drugi wykonał trąbę, która umieszczona nad bramą miasta zadęłaby na każdego, kto chciałby do niego wejść; w ten sposób miasto byłoby bezpieczne przed niespodziewanym atakiem wroga. Kiedy zaś król przekonał się, że trąba ma tę właściwość, przyjął ją, obdarzając jej twórcę sowitą nagrodą.
Lecz dar trzeciego mędrca, który był Hindusem, wydał się bardziej zdumiewający od wszystkich, przywiódł on bowiem ze sobą konia z kości słoniowej i hebanu, o którym twierdził, że na życzenie właściciela albo każdego, kto zostanie wtajemniczony w sekret, wzniesie się nad ziemię i poleci, docierając do odległych miejsc w cudownie krótkim czasie. Król, pełen zdumienia na takie słowa i spragniony próby, nie bardzo wiedział, jak ją przeprowadzić, Hindus bowiem nie chciał zdradzić sekretu, dopóki nie będzie pewien nagrody, którą sobie w duchu wyznaczył. Otóż w odległości mniej więcej trzech mil od miasta wznosiła się góra, której szczyt każdy widział wyraźnie; aby więc sprawdzić słowa Hindusa, król wskazał na nią i rzekł: „Udaj się tam i przywieź mi, gdy będę czekał, gałąź palmy, która rośnie u stóp tamtej góry; wtedy będę wiedział, że mówisz prawdę.”
W mgnieniu oka Hindus wstawił stopę w strzemię i wskoczył na swego rumaka, a ledwie przekręcił mały kołek osadzony w łęku siodła, koń lekko wzbił się w powietrze i poniósł go z cudowną szybkością pośród okrzyków patrzących; a gdy wszyscy wciąż jeszcze wpatrywali się w niebo, zdumieni tak nagłym zniknięciem, pojawił się znów wysoko nad ich głowami z gałęzią palmy i opadłszy pośród nich, wylądował dokładnie w miejscu, z którego wyruszył, gdzie padł na twarz i złożył gałąź u stóp króla.
Król był tak zachwycony, gdy w ten sposób objawiły mu się cudowne właściwości konia, że pragnąc go posiąść, kazał Hindusowi samemu wyznaczyć nagrodę, oświadczając, że żadna cena nie będzie zbyt wysoka. Wtedy mędrzec rzekł: „Skoro Wasza Królewska Mość tak trafnie ocenia wartość mojego wynalazku, nie obawiam się, że nagroda, o którą proszę, wyda się zbyt wysoka. Niechaj Wasza Królewska Mość odda mi za żonę najpiękniejszą ze swych trzech córek, a koń będzie należał do Waszej Królewskiej Mości.”
Na tak zuchwałe żądanie wszyscy dworzanie wybuchnęli głośnym śmiechem; tylko król, trawiony pragnieniem posiadania cudownego skarbu, wahał się, co odpowiedzieć. Wtedy królewski syn, książę Firouz Schah, widząc, że ojciec nadstawia ucha tak haniebnej propozycji, uniósł się oburzeniem. Zdecydowany bronić czci siostry i własnej, zwrócił się do króla. „Wybacz mi, Najjaśniejszy Panie – rzekł – że ośmielam się zabrać głos. Ale jakże jeden z największych i najpotężniejszych monarchów mógłby się spowinowacić z byle kim? Błagam cię, rozważ, co należy się nie tylko tobie samemu, lecz także wysokiemu rodowi twoich przodków i twoich dzieci.”
„Synu mój – odparł król Persji – to, co mówisz, jest w pewnej mierze bardzo słuszne; nie bierzesz jednak dostatecznie pod uwagę wartości tak niezrównanego cudu, jakim okazał się ten koń, ani tego, jak wielkie byłoby moje strapienie, gdyby wszedł w jego posiadanie jakiś inny monarcha. I choć nie przystałem jeszcze na propozycję Hindusa, nie mogę jej odrzucić bez namysłu. Najpierw jednak muszę się upewnić, że koń będzie posłuszny także innym rękom niż rękom jego wynalazcy, bo inaczej, choćbym stał się jego właścicielem, mógłby się okazać bezużyteczny.”
Hindus, który podczas tej rozmowy stał z boku, był teraz pełen nadziei, dostrzegł bowiem, że król nie odrzucił całkiem jego warunków, a nic nie wydawało się bardziej prawdopodobne niż to, że im lepiej pozna właściwości magicznego konia, tym bardziej zapragnie go mieć. Gdy więc król zaproponował, by poddać konia bardziej niezależnej próbie pod innym jeźdźcem, Hindus chętnie się zgodził – tym chętniej, że sam książę, porzuciwszy pozorny sprzeciw, wystąpił naprzód i zgłosił się do tej próby.
Gdy król wyraził zgodę, książę dosiadł konia, a pragnąc dać ojcu sposobność do chłodniejszego namysłu, nie czekał, aż wysłucha wszystkich wskazówek Hindusa, lecz przekręcił kołek, tak jak widział, że zrobił to tamten, gdy pierwszy raz dosiadł konia, i sprawił, że koń nagle wzbił się w powietrze i uniósł go na wschód, poza zasięg wzroku, szybciej niż strzała wypuszczona z łuku.
Ledwie koń i jeździec zniknęli, król mocno zaniepokoił się o bezpieczeństwo syna; i choć mędrzec mógł się słusznie tłumaczyć, że to niecierpliwość młodego księcia sprawiła, iż przerwał on wskazówki, które zapewniłyby mu bezpieczny powrót, król postanowił wyładować na Hindusie cały ciężar swego niezadowolenia; i przeklinając dzień, w którym po raz pierwszy ujrzał magicznego konia, kazał wtrącić jego twórcę do więzienia, oświadczając, że jeśli książę nie wróci w wyznaczonym czasie, tamten przypłaci to życiem.
Hindus miał teraz dobry powód, by żałować ambicji, która doprowadziła go do takiej ostateczności, bo książę, o którego sprzeciwie wobec jego zamysłu dobrze wiedział, musiał tylko przedłużyć swoją nieobecność, by pogrążyć go w nieodwracalnej zgubie. Lecz gdy zawodzą zuchwałe roszczenia, współczucie rozsądnych ludzi idzie na marne; wróćmy więc do księcia Firouza Schaha, którego zostawiliśmy, gdy z niewiarygodną szybkością leciał w powietrzu na grzbiecie magicznego rumaka.
Przez pewien czas książę, pewny swych umiejętności jeździeckich i niezrażony ani szybkością, ani wysokością lotu, wcale nie chciał wracać do pałacu; wkrótce jednak przyszła mu na myśl troska ojca, a że był czułego i rozważnego usposobienia, od razu spróbował zawrócić rumaka z obranego kursu. Starał się to zrobić, obracając w przeciwną stronę kołek, którego dotknął przy dosiadaniu, lecz ku jego zdumieniu koń w odpowiedzi wzniósł się jeszcze wyżej i pomknął naprzód z podwójną szybkością. Gdyby wówczas opuściła go odwaga, jego położenie mogłoby się stać niebezpieczne; zachowując jednak zwykłe opanowanie, zaczął uważnie szukać sposobu, by zmniejszyć prędkość tej machiny, i wkrótce dostrzegł pod grzywą konia mniejszy kołek, a ledwie go dotknął, poczuł, że szybko opada ku ziemi, coraz wolniej, im bliżej był gruntu.
W miarę jak się zniżał, światło dnia, w którym dotąd podróżował, znikało mu z oczu, i w ciągu kilku minut przeszedł od zachodu słońca w ciemność tak gęstą, że nie mógł już rozpoznać, co go otacza, aż wreszcie, gdy koń wylądował, dostrzegł pod sobą gładką płaszczyznę, która ze wszystkich stron nagle się urywała, wyraźnie wyniesiona ponad otaczające ją przedmioty.
Zsiadłszy, przekonał się, że jest na dachu wielkiego pałacu, podzielonego marmurowymi balustradami na tarasy, a z jednej strony schody prowadziły w dół, do wnętrza. Zawsze gotów do przygód, książę Firouz Schah natychmiast zszedł na dół, po omacku szukając drogi w ciemności, aż dotarł do podestu, po którego drugiej stronie otwarte drzwi prowadziły do komnaty, gdzie paliło się słabe światło.
Książę przystanął w drzwiach, nasłuchując, ale słyszał tylko ciężki oddech śpiących mężczyzn. Pchnął drzwi i wszedł; a tam, w poprzek wewnętrznego progu, ujrzał śpiących czarnych eunuchów, z których każdy trzymał w dłoni obnażony miecz. Od razu odgadł, że za nimi musi się kryć coś o wiele piękniejszego; nie zrażając się więc niebezpieczeństwem, ruszył naprzód i lekko przestąpiwszy ich miecze, przeszedł przez jedwabne zasłony do wewnętrznej komnaty. Tu, pośród królewskiego przepychu, ujrzał kilka łóż, z których jedno stało wyżej niż pozostałe. Na każdym z nich spała piękna panna; lecz na tym, które wznosiło się nad innymi, spoczywała postać o urodzie tak doskonałej i czarującej, że książę, raz ją ujrzawszy, nie miał ani woli, ani siły, by się odwrócić. Zbliżywszy się cicho do śpiącej, uklęknął i delikatnie pociągnął ją za rękaw; a księżniczka – bo skoro ranga i uroda szły w parze, musiała nią być – natychmiast otworzyła przed nim głębię swych lśniących oczu i patrzyła w cichym zdumieniu na książęcego młodzieńca, którego piękna twarz i pełna czci postawa od razu rozwiały wszelką myśl o strachu.
Tak się złożyło, że syn króla Indii starał się wówczas o rękę księżniczki; jej ojciec, król Bengalu, odrzucił go jednak z powodu jego dzikiego i odpychającego wyglądu. Gdy więc księżniczka ujrzała klęczącego przed sobą młodzieńca o królewskiej postawie, pomyślała, że nie może to być nikt inny jak ów zalotnik, którego znała tylko ze słyszenia, i obdarzając go blaskiem swego spojrzenia, rzekła z uśmiechem: „Na Allaha, mój ojciec skłamał, mówiąc, że brak ci urody!”
Książę Firouz Schah, poznając po tych słowach i towarzyszącym im spojrzeniu, że księżniczka jest mu przychylna, nie bał się już wyjawić jej, w jakim położeniu się znalazł; księżniczka zaś ze swej strony słuchała opowieści o jego przygodach z żywym zaciekawieniem i dowiedziała się, nie bez skrytego zadowolenia, że jej gość ma rangę i godność równą jej własnej.
Tymczasem dziewczęta usługujące księżniczce obudziły się i z przerażeniem ujrzały niepojęte zjawisko – pięknego młodzieńca klęczącego u stóp ich pani – a lękając się, że odkryją go strażnicy, nie wiedziały, co począć. Księżniczka jednak, widząc, że się obudziły, przywołała je do siebie z zupełnym spokojem i kazała natychmiast iść i przygotować wewnętrzną komnatę, w której książę mógłby się przespać i odpocząć po trudach podróży; jednocześnie poleciła przygotować wystawną ucztę na chwilę, gdy będzie gotów do niej zasiąść. Gdy zaś jej gość się oddalił, wstała i zaczęła się stroić w klejnoty i bogate szaty i namaszczać ciało wonnościami, nie dając swoim kobietom wytchnienia, dopóki to, co mówiło jej lustro, jej nie zadowoliło; a gdy wszystko zostało wiele razy poprawione i ostatni szlif sztuki dodał blasku jej urodzie, posłała zapytać, czy książę już się obudził i czy jest gotów ją przyjąć.
Otrzymawszy tę wiadomość, książę skwapliwie wstał, a ubierając się w pośpiechu, choć ledwie świtało, słyszał w całym pałacu odgłosy przygotowań do uczty, którą szykowano na jego cześć.
Wkrótce sama księżniczka weszła zapytać, jak spał, a upewniwszy się w tej kwestii, kazała podawać ucztę. Wszystko odbyło się z największym przepychem, lecz księżniczka wciąż przepraszała, twierdząc, że przyjęcie jest niegodne tak dostojnego gościa. „Musisz mi wybaczyć, książę – rzekła – że przyjmuję cię z tak małą okazałością i po tak pośpiesznych przygotowaniach; ale przełożony eunuchów nie wchodzi tutaj bez mego wyraźnego pozwolenia, a lękałam się, że gdzie indziej ktoś mógłby przerwać naszą rozmowę.”
Książę Firouz Schah był już przekonany, że skłonności księżniczki odpowiadają jego własnym; lecz choć każde jej słowo i każdy ruch wzmagały czułość jego namiętności, nie zapominał o szacunku należnym jej randze i cnocie. Jedna z jej służek jednak, widząc jasno, w jakim kierunku zmierzają sprawy, i lękając się dla siebie skutków nagłego odkrycia, wymknęła się potajemnie, nic nie mówiąc pozostałym, i pobiegłszy szybko do przełożonego eunuchów, zawołała: „O nędzniku, cóż to za marną straż pełniłeś, strzegąc czci króla; i któż to jest ów człowiek czy dżin, którego dopuściłeś przed oblicze naszej pani? Doprawdy, jeśli jeszcze nie jest za późno, to nie twoja zasługa!” Na te słowa eunuch zerwał się przerażony, a poszedłszy potajemnie, uniósł zasłonę wewnętrznej komnaty i ujrzał u boku księżniczki młodzieńca o wyglądzie tak pięknym i majestatycznym, że nie śmiał wejść nieproszony. Z wrzaskiem pobiegł do króla, a biegnąc, rozdzierał szaty i sypał sobie proch na głowę. „O panie i władco – wołał – przybywaj prędko i ratuj swą córkę, jest bowiem przy niej dżin w ludzkiej postaci, z wyglądu podobny do królewskiego syna; a jeśli jeszcze jej nie porwał, pośpiesz się i rozkaż go pojmać, abyś nie został bez dziecka.”
Król natychmiast powstał i w wielkim pośpiechu i strachu udał się do pałacu córki. Tam wyszły mu na spotkanie niektóre z jej kobiet, które widząc jego niepokój, rzekły: „O panie, nie lękaj się o bezpieczeństwo swej córki, albowiem ten młodzieniec ma serce równie piękne jak postać, a jak jego zachowanie jest czyste, tak i zamiary ma uczciwe.”
Wtedy gniew króla nieco ostygł; ponieważ jednak wiele pozostawało do wyjaśnienia, dobył miecza i z groźną miną wkroczył do komnaty, w której jego córka i książę wciąż siedzieli i rozmawiali. Książę Firouz Schah, widząc, że przybysz zbliża się do niego w wojowniczej postawie, dobył własnego miecza i stanął gotów do obrony; na to król, widząc, że tamten jest silniejszy, schował broń do pochwy i z gestem pozdrowienia przemówił do niego uprzejmie. „Powiedz mi, piękny młodzieńcze – rzekł – czy jesteś człowiekiem, czy diabłem, bo choć z wyglądu jesteś człowiekiem, jakże inaczej niż diabelską sztuką mogłeś się tu dostać?”
„Panie – odparł młodzieniec – gdyby nie szacunek należny ojcu tak pięknej córki, ja, syn królów, mógłbym poczuć się urażony takim zarzutem. Bądź jednak pewien, że jakimkolwiek sposobem zechciałem tu przybyć, moje zamiary są teraz całkowicie ludzkie i uczciwe; nie mam bowiem innego ani droższego pragnienia niż zostać twoim zięciem, poślubiając tę księżniczkę, w której oczach mam szczęście znaleźć łaskę.”
„To, co mówisz – odrzekł król – może być całkowicie prawdą; ale nie jest w zwyczaju, by królewscy synowie wchodzili do pałaców bez pozwolenia ich właścicieli, a w dodatku przybywali niezapowiedziani, bez orszaku i bez żadnych oznak królewskiej godności. Jakże więc przekonam mój lud, że jesteś godnym kandydatem do ręki mojej córki?”
„Dowodem czci i królewskiej godności – odparł tamten – nie są sam przepych i orszak, choć i one byłyby na moje zawołanie, gdybym miał cierpliwość czekać, aż przybędą z owego zbyt odległego kraju, gdzie mój ojciec jest królem. Niechaj wystarczy, jeśli zdołam dowieść swej wartości sam i bez niczyjej pomocy, w taki sposób, by wszyscy byli zadowoleni.” „Sam i bez niczyjej pomocy? – rzekł król. – Jakże to możliwe?” „Dowiodę tego tak – odparł książę. – Zwołaj swoje wojska i każ im otoczyć ten pałac; powiedz im, że masz tu obcego, o którym nic nie wiadomo, a który oświadcza, że jeśli nie oddasz mu ręki swej córki, porwie ją siłą. Rozkaż im użyć wszelkich środków, by mnie pojmać i zabić, a jeśli przeżyję tak nierówną walkę, osądź wtedy, czy jestem godzien zostać twoim zięciem.”
Król natychmiast przyjął propozycję, zgadzając się podporządkować wynikowi; martwił się jednak, że młodzieniec tak pięknej postaci i tak wiele obiecujący ma stracić życie w tak lekkomyślnej przygodzie. Ledwie zaświtał dzień, posłał po swego wezyra i kazał mu zwołać wszystkich wodzów swojej armii z ich oddziałami i hufcami, aż wkrótce wokół pałacu zgromadziło się czterdzieści tysięcy jeźdźców i tyleż piechoty; a król wydał im rozkazy, mówiąc: „Kiedy młodzieniec, przed którym was ostrzegłem, wyjdzie i wyzwie was do walki, rzućcie się na niego i zabijcie go, bo w żadnym razie nie może ujść z życiem.” Potem zaprowadził księcia na otwartą przestrzeń, skąd ten mógł zobaczyć całe wojsko ustawione w szyku przeciwko niemu. „Oto – rzekł król, wskazując ręką – ci, z którymi musisz się zmierzyć; wyjdź i rozpraw się z nimi tak, jak uznasz za najlepsze.”
„Ależ nie – odrzekł książę – to nie są uczciwe warunki, widzę tam bowiem zarówno jeźdźców, jak i piechotę; jakże mam z nimi walczyć, jeśli nie będę na koniu?” Król natychmiast zaofiarował mu najlepszego konia ze swoich stajni, lecz książę nie chciał o tym słyszeć. „Czy to uczciwe – rzekł – bym w takich warunkach powierzał swoje życie koniowi, którego nigdy nie dosiadałem? Nie pojadę na żadnym koniu prócz tego, na którym tu przybyłem.” „A gdzie on jest?” – zapytał król. „Jeśli jest tam, gdzie go zostawiłem – odparł książę – to stoi na dachu pałacu.”
Wszystkich, którzy usłyszeli tę odpowiedź, ogarnął śmiech i zdumienie, wydawało się bowiem niemożliwe, by koń mógł się wspiąć na tak wysoki dach. Mimo to król rozkazał go poszukać, i rzeczywiście wysłani tam ludzie znaleźli konia z hebanu i kości słoniowej, stojącego sztywno i bez ruchu. I choć wciąż wydawał im się tylko przedmiotem żartów i kpin, posłuszni rozkazom króla podnieśli go na ramiona, znieśli na ziemię i wynieśli na otwartą przestrzeń przed pałacem, gdzie zgromadziły się królewskie wojska.
Wtedy książę Firouz Schah wystąpił naprzód i wskoczywszy na konia, rzucił wyzwanie osiemdziesięciu tysiącom ludzi, którzy stali przeciw niemu w szyku bojowym. Oni zaś, widząc młodzieńca tak zuchwale zmierzającego ku własnej zgubie, dobyli mieczy, nastawili włócznie i wszyscy razem ruszyli do natarcia. Książę zaczekał, aż byli tuż-tuż, a wtedy przekręcił kołek osadzony w łęku siodła i sprawił, że koń nagle wzbił się w powietrze, a wszystkie przednie szeregi wroga zderzyły się pod nim ze sobą. Na ten widok król i cały jego dwór aż wstrzymali oddech ze zdumienia, a wojsko zachwiało się i miotało to w tę, to w tamtą stronę, na próżno godząc w górę w kopyta magicznego konia, który przelatywał nad nimi. Wtedy król, pełen lęku, że to naprawdę jakiś zły dżin, który chce mu porwać córkę, kazał łucznikom strzelać, lecz zanim zdążyli naszykować łuki, książę Firouz Schah znów przekręcił kołek i koń natychmiast skoczył w górę i wzniósł się wyżej niż dach pałacu, tak że wszystkie strzały nie doleciały i spadły deszczem zagłady na tych, którzy byli w dole.
Wtedy książę zawołał do króla: „O królu Bengalu, czyż nie dowiodłem teraz, że jestem godzien zostać twoim zięciem, i czyż nie dasz mi ręki swej córki?” Lecz gniew króla był bardzo wielki, bo wyszedł na głupca w oczach swego ludu, panika rozbiła szeregi jego wojska, a wielu żołnierzy poległo; za nic w świecie nie chciał więc mieć za zięcia kogoś, kto miał taką moc, by obalić ład i porządek jego królestwa. Odkrzyknął więc księciu: „Precz stąd, nikczemny czarowniku, jeśli ci życie miłe, bo jeśli kiedykolwiek ośmielisz się wrócić i postawić stopę w moich włościach, nagrodą twoją będzie śmierć, a nie moja córka!” Tak mówił w gniewie, zupełnie zapominając o obietnicy, którą złożył.
Trzeba zaś wiedzieć, że przez cały ten czas księżniczka przyglądała się walce z dachu pałacu; i jak z początku wielki był jej strach i niepokój o księcia, tak teraz ogromnie się uradowała, widząc, że wzniósł się ponad grożące mu niebezpieczeństwa. Lecz gdy tylko usłyszała słowa ojca, ogarnął ją nowy lęk, że ona i jej ukochany zostaną teraz rozdzieleni; gdy więc książę przemknął obok na magicznym koniu, wyciągnęła do niego ręce, wołając: „O panie latającego ptaka, nie zostawiaj mnie samej, bo jeśli teraz ode mnie odejdziesz, umrę.”
Ledwie książę Firouz Schah usłyszał te słowa, wstrzymał rumaka w locie i zniżywszy się, opadł nad dach pałacu, porwał księżniczkę w ramiona i posadził ją przed sobą w siodle; a koń, posłuszny naciskowi jeźdźca, natychmiast wzniósł się pod nimi i uniósł ich wysoko w powietrze, tak że wnet zniknęli z oczu królowi i jego ludowi.
Lecz w czasie podróży dzień zrobił się upalny, a słońce paliło ich bezlitośnie; książę, spojrzawszy w dół, ujrzał zieloną łąkę nad brzegiem jeziora i rzekł: „O pragnienie mego serca, zejdźmy na tamtą łąkę, by odpocząć i się pokrzepić, i zaczekajmy tam do wieczora, abyśmy mogli niepostrzeżenie dotrzeć do pałacu mego ojca; a gdy już przywiodę cię tam bezpiecznie i w tajemnicy, poczynię przygotowania, byś mogła się pojawić na dworze mego ojca tak, jak przystoi twej randze.”
Księżniczka się zgodziła, zeszli więc na dół, usiedli nad jeziorem i aż do wieczora słodko pocieszali się miłością. Potem wstali, raz jeszcze dosiedli magicznego konia i nocą przybyli na przedmieścia miasta, w którym mieszkał król Persji. W ogrodzie letniego pałacu, który stał za murami, panowały cisza i pustka; przybywszy tam niepostrzeżenie, królewski syn zaprowadził księżniczkę do pawilonu, którego drzwi stały otworem, i postawiwszy przed nim magicznego konia, kazał jej zostać w środku i czekać, aż przybędzie jego posłaniec, by zabrać ją do pałacu, który każe dla niej przygotować.
Zostawiwszy ją tak w bezpiecznym schronieniu, książę udał się do miasta, by stanąć przed swoim ojcem królem; zastał go pogrążonego w głębokiej żałobie i strapieniu z powodu nieobecności syna. Ojciec, ujrzawszy go, powstał i czule go uściskał, radując się z jego szczęśliwego powrotu i chcąc się dowiedzieć, co go spotkało. A książę rzekł: „O ojcze mój, jeśli taka twoja łaskawa wola, wróciłem do ciebie o wiele bogatszy, niż odjechałem. Przywiodłem bowiem ze sobą najpiękniejszą księżniczkę, na jaką kiedykolwiek spojrzały oczy miłości, a jest ona córką króla Bengalu; i z powodu mojej miłości do niej oraz wielkiej przysługi, jaką mi wyświadczyła, gdy byłem obcym pośród wrogów, nie mam innego pragnienia w sercu, myśli ani woli niż uzyskać twoją zgodę, bym mógł ją poślubić.” Gdy król to usłyszał i dowiedział się o wszystkim, co uczyniła księżniczka, i o tym, jak razem uciekli, chętnie dał zgodę i rozkazał natychmiast przygotować pałac na jej przyjęcie, aby nazajutrz mogła się pokazać ludowi w sposób godny swej rangi.
Gdy trwały przygotowania, książę zapytał o mędrca, lękał się bowiem, że król mógł go zabić. „Nie mów mi o nim – zawołał król. – Bodajbym nigdy nie ujrzał ani jego, ani jego wynalazku, bo z tego zrodził się cały mój smutek i żal. Dlatego leży teraz w więzieniu i czeka na śmierć.”
„Ależ nie – rzekł książę – teraz z pewnością trzeba go uwolnić i stosownie wynagrodzić, skoro nieświadomie stał się przyczyną mego szczęścia; nie dawaj mu jednak mojej siostry za żonę.”
Król posłał więc po Hindusa i kazał przyprowadzić go przed swoje oblicze w szacie dostojnika. I rzekł do niego: „Ponieważ mój syn, którego twój nikczemny wynalazek mi zabrał, wrócił cały i zdrów, daruję ci życie. W nagrodę za twą pomysłowość daję ci tę szatę honorową; a teraz weź swojego konia, gdziekolwiek się znajduje, i odejdź, i nigdy więcej nie pokazuj mi się na oczy. A jeśli chcesz się żenić, szukaj żony swego stanu, lecz nie sięgaj po królewskie córki.”
Gdy Hindus to usłyszał, ukrył swą wściekłość i pokłoniwszy się do ziemi, oddalił się sprzed oblicza króla. A gdy odchodził, po całym pałacu krążyła opowieść o tym, jak królewski syn wrócił na magicznym koniu, przywożąc ze sobą księżniczkę najcudowniejszej urody, i jak wylądowali w ogrodach letniego pałacu, który leżał za murami.
Gdy Hindusowi o tym opowiedziano, od razu dostrzegł swoją szansę i pośpiesznie wyszedłszy z miasta, dotarł do letniego pałacu przed posłańcem z wyznaczonym orszakiem, którego wysyłali książę i król. Przyszedłszy do pawilonu w ogrodzie, zastał w środku czekającą księżniczkę, a przed drzwiami konia z kości słoniowej i hebanu. Wtedy serce zabiło mu radośnie, tym bardziej gdy dostrzegł, o ile uroda panny przewyższa wszystko, co o niej opowiadano. Wszedłszy do komnaty, w której siedziała, ucałował ziemię u jej stóp; ona zaś, widząc, że kłania się jej ktoś w urzędowej szacie, przemówiła do niego bez lęku: „Kim jesteś?”
Mędrzec odpowiedział: „O księżycu piękności, jestem tylko prochem na drodze, po której masz podróżować. Przychodzę jednak jako posłaniec królewskiego syna, który wysłał mnie, bym jak najszybciej zawiózł cię do komnaty w królewskim pałacu, gdzie teraz na ciebie czeka.”
A trzeba wiedzieć, że Hindus był z postaci całkiem szpetny i odrażający. Księżniczka spojrzała więc na niego ze zdziwieniem i rzekła: „Czyżby królewski syn nie znalazł nikogo innego, kogo mógłby do mnie posłać, prócz ciebie?” Mędrzec roześmiał się, odczytał bowiem sens jej słów. „O ty, która czytasz w sercach – rzekł – nie dziw się, że książę przysłał do ciebie człowieka nieurodziwego, bo z miłości do ciebie stał się niezmiernie zazdrosny. Gdyby było inaczej, nie wątpię, że wybrałby najwyższego i najszacowniejszego w kraju; ale że jestem taki, jaki jestem, wolał uczynić mnie swoim posłańcem.”
Gdy księżniczka to usłyszała, uwierzyła mu, a że bardzo niecierpliwie pragnęła być ze swym ukochanym, chętnie oddała się w jego ręce. Wtedy mędrzec dosiadł konia i posadził pannę za sobą; a przywiązawszy ją dla bezpieczeństwa do swego pasa, przekręcił kołek tak szybko, że natychmiast wzbili się w powietrze wysoko ponad dach pałacu, na oczach królewskiego orszaku, który właśnie nadjeżdżał.
Ponieważ zaś książę tak bardzo pragnął być ze swą ukochaną, sam wyszedł jej na spotkanie przed wszystkimi innymi; a gdy ujrzał, jak porywają ją w niewolę, wydał głośny krzyk rozpaczy i wyciągnął ku niej ręce. Krzyk ukochanego dotarł do uszu księżniczki, a spojrzawszy w dół, ujrzała ze zdumieniem jego gesty bólu i rozpaczy. Rzekła więc do Hindusa: „Niewolniku, czemu unosisz mnie od swego pana, sprzeciwiając się jego rozkazowi?” Mędrzec odparł: „On nie jest moim panem ani nie jestem mu winien żadnej służby czy posłuszeństwa. Niechaj Niebo odpłaci mu za cały smutek, jaki na mnie sprowadził, bo to ja zbudowałem tego konia, na którym cię zdobył, a ponieważ mi go ukradł, wtrącono mnie do więzienia. Teraz jednak wezmę pełną zapłatę za wszystkie swoje krzywdy i będę dręczył jego serce, jak on dręczył moje. Rozchmurz się więc, bo nie wątp, że wkrótce wydam ci się bardziej pożądanym kochankiem, niż on kiedykolwiek był.”
Na te słowa księżniczkę ogarnęło takie przerażenie i obrzydzenie, że próbowała rzucić się z siodła; ponieważ jednak Hindus przywiązał ją do swego pasa, na razie nie mogła mu się wyrwać.
Koń tymczasem uniósł ich daleko od miasta króla Persji i była jeszcze wczesna godzina po świcie, gdy znaleźli się nad krainą Kaszmiru. Pewny, że nikt go już nie dogoni, i widząc pod sobą bezludną okolicę, Hindus sprowadził konia na ziemię na skraju lasu, nad brzegiem strumienia. Tu kazał księżniczce zsiąść i już zaczynał narzucać jej swoje nikczemne i poufałe zaloty, gdy krzyki księżniczki przywiodły na to miejsce grupę jeźdźców, którzy polowali w okolicy. Ich przywódca, który przypadkiem okazał się nie kim innym jak sułtanem tego kraju, widząc piękną pannę źle traktowaną przez kogoś o zwierzęcym i złowrogim wyglądzie, podjechał i zażądał od Hindusa, by powiedział, jakim prawem tak się z nią obchodzi. Mędrzec śmiało oświadczył, że to jego żona i że to, jak się z nią obchodzi, nie jest niczyją sprawą prócz jego własnej. Panna jednak z oburzeniem i pogardą zaprzeczyła jego słowom, a tak wielka była jej uroda i godność jej postawy, że wystarczyło usłyszeć, co mówi, by jej uwierzyć. Sułtan kazał więc związać i wychłostać Hindusa, a potem odprowadzić go do pobliskiego miasta i wtrącić tam do najgłębszego lochu. Co do księżniczki i magicznego konia, kazał ich zabrać do pałacu; tam pannie przydzielił wspaniałe komnaty z niewolnicami i służbą, jak przystało jej randze; koń zaś, którego właściwości pozostały tajemnicą, skoro nie umiano znaleźć dla niego innego użytku, trafił do królewskiego skarbca.
Choć księżniczka była pełna radości, że uwolniła się od Hindusa, i pełna wdzięczności dla swego wybawcy, nie mogła nie wyczytać z zachowania sułtana wobec niej, jak bardzo oczarowała go jej uroda. I rzeczywiście, już następnego dnia, obudzona wrzawą i odgłosami radości rozbrzmiewającymi w całym mieście, zapytała o ich przyczynę i dowiedziała się, że te uroczystości są wstępem do jej własnych zaślubin z sułtanem, które miały się odbyć jeszcze tego samego dnia przed zachodem słońca.
Na tę wieść ogarnęło ją takie przerażenie, że natychmiast zemdlała i długo nie mogła wydobyć słowa. Lecz ledwie odzyskała przytomność umysłu, powzięła postanowienie, a gdy sułtan wszedł, jak to w takich razach w zwyczaju, by złożyć jej uszanowanie i zapytać o zdrowie, zaczęła się zachowywać i mówić tak dziwacznie i tak zręcznie to udawała, że wszyscy, którzy ją widzieli, nabrali przekonania, że postradała zmysły. A żeby tym pewniej osiągnąć swój cel i zarazem dać upust uczuciom, gwałtownie rzuciła się na sułtana i nie ustąpiła, dopóki nie zrozumiał, że wszelkie nadzieje na rychłe dopełnienie zaślubin są daremne.
Również następnego dnia i każdego kolejnego księżniczka okazywała te same gwałtowne objawy, ilekroć sułtan się do niej zbliżał. Na próżno wezwano na naradę najmądrzejszych lekarzy w kraju. Jedni twierdzili, że jej choroba jest uleczalna, inni zaś – a ich zdaniu księżniczka swoim zachowaniem przydawała wszelkiej możliwej wagi – że jest nieuleczalna; i nie zastosowano żadnego leku, który nie wydawałby się natychmiast pogarszać choroby.
Tu musimy na chwilę zostawić księżniczkę i wrócić do księcia Firouza Schaha, którego strapienia nie opiszą żadne słowa. Nie mogąc znieść ciężaru nieobecności ukochanej pośród przepychu ojcowskiego pałacu ani zostawić jej na pastwę losu bez próby ratunku, przebrał się za wędrownego derwisza i potajemnie opuściwszy perski dwór, wyruszył w świat, by jej szukać.
Przez wiele miesięcy wędrował bez żadnego śladu czy wieści, które by go prowadziły; lecz jako że Niebo zawsze sprzyja stałości w miłości, zawiodło go w końcu do krainy Kaszmiru i do miasta jej sułtana. Gdy zbliżał się do niego główną drogą, wdał się w rozmowę z pewnym kupcem i wypytywał go o miasto oraz o życie i położenie jego mieszkańców. A kupiec spojrzał na niego ze zdziwieniem i rzekł: „Musisz chyba przybywać z dalekiego kraju, skoro nie słyszałeś o dziwnych rzeczach, które się tu wydarzyły, wszędzie bowiem w tych stronach i we wszystkich karawanach krąży opowieść o dziwnej pannie, hebanowym koniu i odroczonych zaślubinach.”
Gdy książę to usłyszał, zrozumiał, że kres jego wędrówki jest bliski; spoglądając więc na miasto radosnym wzrokiem, rzekł: „Opowiedz mi, bo nic o tym nie wiem.” Kupiec opowiedział mu więc wiernie wszystko, o czym tu była mowa, a skończywszy, rzekł: „Derwiszu, choć jesteś młody, w oczach masz światło mądrości; a jeśli masz także w rękach moc uzdrawiania, to powiadam ci, że w tym mieście czeka cię fortuna, bo sułtan da choćby połowę swego królestwa temu, kto przywróci tej pannie zdrowie umysłu.”
Wtedy serce królewskiego syna wezbrało radością, choć dobrze wiedział, że fortuna, której szuka, nie będzie tą, którą wybrałby dla niego sułtan; rozstawszy się więc z kupcem, przywdział szatę lekarza i udał się do pałacu, by się tam przedstawić.
Sułtan ucieszył się z jego przybycia, bo choć wielu lekarzy obiecywało uzdrowienie i wszyscy zawiedli, każdy nowo przybyły dawał mu nowe nadzieje. Ponieważ zaś widok lekarza zawsze zdawał się bardzo nasilać chorobę księżniczki, sułtan zaprowadził go do małej komórki czy też balkonu, aby mógł stamtąd patrzeć na nią niepostrzeżenie. I tak książę Firouz Schah, który przewędrował tyle mil w jej poszukiwaniu, ujrzał ukochaną siedzącą w głębokim przygnębieniu przy fontannie; a łzy wciąż spływały jej z oczu, gdy wzdychała i śpiewała. Gdy usłyszał jej głos i słowa i ujrzał łagodny smutek na jej twarzy, zrozumiał, że jej choroba jest tylko udawana; wyszedł więc i rzekł do sułtana: „Ta choroba jest uleczalna, lecz do wyleczenia jeszcze czegoś brakuje. Pozwól mi wejść i porozmawiać z panną w cztery oczy, a przysięgam na swoje życie, że jeśli wszystko zostanie zrobione wedle moich wymagań, jutro o tej porze kuracja będzie zakończona.”
Na te słowa sułtan bardzo się uradował i kazał otworzyć przed lekarzem drzwi komnaty księżniczki. Firouz Schah wszedł więc do środka i został sam na sam z ukochaną. Z powodu smutku, wędrówki i zarostu twarz księcia tak się zmieniła, że księżniczka go nie poznała; widząc zaś przed sobą kogoś w stroju lekarza, zerwała się w udawanym szale i zaczęła gwałtownie się miotać, aż w końcu z wyczerpania padła bez sił. Wtedy książę podszedł bliżej i cicho zawołał ją po imieniu; a ona, gdy tylko usłyszała jego głos, poznała go i głośno krzyknęła. Królewski syn przyłożył wtedy usta do jej ucha i rzekł: „O pokuso wszystkich serc, oszczędź teraz moje życie i bądź cierpliwa, bo zaiste przybyłem cię ocalić; lecz jeśli sułtan dowie się, kim jestem, zginiemy oboje, ty i ja, gdyż jego zazdrość jest wielka.” Odpowiedziała mu więc: „O ty, który przynosisz mi życie, powiedz, co mam czynić?” Książę rzekł: „Gdy stąd odejdę, niech się wyda, że przywróciłem ci władzę nad zmysłami, choć pełne uzdrowienie ma dopiero nastąpić. Gdy więc sułtan do ciebie przyjdzie, bądź smutna i potulna i nie odpychaj go jak przedtem. Nie lękaj się jednak, bo do końca będę cię przed nim chronił.” To rzekłszy, opuścił księżniczkę, wrócił do sułtana i powiedział mu: „Wejdź i zobacz, czy kuracja już nie działa; nie zbliżaj się jednak do niej, bo choć dżin, który ją opętał, jest związany, nie został jeszcze wypędzony; mimo to jutro przed południem lekarstwo dokona dzieła.”
Sułtan poszedł więc i zastał ją dokładnie tak, jak mu powiedziano; z radością i wdzięcznością wrócił do Firouza Schaha, mówiąc: „Zaprawdę jesteś uzdrowicielem, a inni to tylko partacze i głupcy. Wydawaj więc rozkazy, a wszystko zostanie zrobione wedle twojej woli. Nie wątp, że twoja nagroda będzie wielka.”
Wtedy książę rzekł: „Niech przyniosą konia z kości słoniowej i hebanu, który był z nią na początku, i postawią go znowu w miejscu, gdzie go znaleziono; niech przyprowadzą też pannę i oddadzą ją w moje ręce; a gdy posadzę ją na koniu, zły dżin, który ją trzymał, nagle się uwolni i przejdzie z niej do tego, co było niegdyś miejscem jego niewoli. Tak dopełni się lekarstwo, a księżniczka na oczach wszystkich znajdzie radość w swoim panu.”
Gdy sułtan to usłyszał, tajemnica hebanowego konia wydała mu się jasna, a jego przeznaczenie oczywiste. Rozkazał więc, by jak najszybciej zrobiono wszystko tak, jak tego żądał lekarz księżniczki.
Wczesnym rankiem następnego dnia przyniesiono więc konia z królewskiego skarbca, a księżniczkę przyprowadzono z jej komnaty na miejsce, gdzie ich niegdyś znaleziono; a wokół zgromadził się wielki tłum ludu, by przyglądać się temu widowisku. Wtedy książę Firouz Schah wziął księżniczkę i posadził ją na koniu, a wskoczywszy na siodło przed nią, przekręcił kołek wznoszenia, i koń natychmiast z wielkim szumem wzbił się w powietrze i zawisł nad głowami przerażonego ludu. Królewski syn pochylił się z siodła i zawołał donośnym głosem: „Sułtanie Kaszmiru, kiedy zechcesz poślubić księżniczki, które szukają u ciebie schronienia, naucz się najpierw zdobywać ich zgodę.” To rzekłszy, popędził konia z największą szybkością, i jak strzała na wietrze on i księżniczka zostali uniesieni w dal, przemknęli, zniknęli i nikt ich już w tej krainie nie ujrzał.
W mieście króla Persji czekały ich zaś wielka radość, gorące powitanie i dziękczynienie; tam też bez zwłoki uroczyście odprawiono zaślubiny, a lud w całym kraju radował się i ucztował przez cały miesiąc. Z powodu smutku i strapienia, jakich przysporzył mu hebanowy koń, król go jednak rozbił i zniszczył jego mechanizm. Co zaś do jego twórcy, sułtan Kaszmiru kazał go okrutnie stracić; i tak opowieść o mędrcu i jego wynalazku dobiega pełnego końca.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał