Konie w sztuce
The Story of Captain, the Horse with the Human Brain – Historia Captaina opowiedziana przez niego samego

Tę historię napisał George Wharton James i ma ona opierać się, przynajmniej w pewnej mierze, na prawdziwych wydarzeniach. Ta część przybliża losy konia z perspektywy samego Captaina. Prawdopodobnie ją również napisał pan James.
Urodziłem się 8 czerwca 1905 roku na farmie sędziego J. H. Cartwrighta w Oregon w stanie Illinois. Moja matka nazywała się Robey, a ojciec Sidney. Kiedy byłem małym źrebakiem, sędzia nazywał mnie Sid Bell. Przychodził do stajni, oglądał mnie i wyliczał przyjaciołom to, co nazywał moimi „zaletami”, a kiedy biegałem po pastwisku tam i z powrotem, wierzgając i bawiąc się w najlepsze, stał i przyglądał się, najwyraźniej nad czymś usilnie rozmyślając. Pewnego dnia stajenny przywiązał mnie do boku matki, a sędzia wyjechał z nią na drogę i wydawał się bardzo zadowolony z tego, jak dzielnie kłusowałem obok. Robił tak dzień po dniu, przez długi czas, każąc mi biec coraz szybciej, aż usłyszałem, jak on i inni ludzie mówią, że wyrosnę na bardzo szybkiego inochodźca. Od tych ćwiczeń rozrosły mi się płuca, mięśnie stały się mocne i jędrne, oczy jasne i błyszczące; miałem zdrowy apetyt i smakował mi każdy kęs, a każdego dnia, kiedy wypuszczano mnie na pastwisko, gnałem tam i z powrotem, tak dumny i szczęśliwy, tak pełen życia i radosnej werwy, jak tylko może być młody koń na całym szerokim świecie.
Pewnego dnia sędzia zabrał mnie na coś, co nazywano „torem”. Było to gładkie, owalne miejsce, niezbyt szerokie, urządzone wyłącznie do powożenia końmi. Przypięli za mną lekki wózek, tak mały, że ledwie mieścił się w nim mój stajenny, a potem kazał mi okrążać ten tor tak szybko, jak tylko potrafiłem. Oczywiście na początku pozwalał mi iść spokojnie, dopóki – jak to nazywał – „się nie rozgrzałem”, a potem mówił: „No, Sid Bell. Naprzód!” i wydawał ten szczególny cmokający dźwięk, jaki robią ludzie, kiedy chcą, żeby koń się pospieszył, a ja szedłem inochodem przed siebie tak szybko, jak umiałem.
Sędzia przychodził przyglądać się postępom niemal codziennie i udzielał rad mojemu stajennemu. Niektórych dni był ze mnie bardzo dumny i chwalił się mną, innym razem nie był aż tak zadowolony. Ale pewnego dnia, kiedy czułem się wyjątkowo dobrze i okrążyłem tor w żwawym tempie, usłyszałem, jak mówi: „Nada się! Tym razem zrobił to w 2:16”, co, jak się później dowiedziałem, oznaczało, że przebiegłem inochodem milę w dwie minuty i szesnaście sekund, a to uchodziło za całkiem szybko jak na dwuletniego źrebaka.
Kiedy miałem prawie trzy lata, sędzia sprzedał mnie panu W. A. Sigsbee’emu z Chicago. Pewnego dnia, gdy pan Sigsbee przyszedł na tor popatrzeć, jak biegam inochodem, matka powiedziała mi, że to wielki treser zwierząt, znany w całym kraju jako kapitan Sigsbee. Usłyszałem, jak kapitan mówi: „Piękny jest. Wspaniale się porusza”, a kiedy podprowadzono mnie tam, gdzie stali on i sędzia, powtórzył te i wiele innych uwag, a wszystkie były takie, że młody koń jak ja mógł nabrać o sobie wysokiego mniemania, więc spojrzałem na niego i dałem mu oczami do zrozumienia, że lubię, kiedy tak o mnie mówi. Wtedy zaczął mówić o moim „inteligentnym spojrzeniu” i nagle wykrzyknął z wielkim naciskiem: „Sędzio, muszę mieć tego źrebaka. Chcę go wyszkolić i zrobić z niego najbardziej znanego konia na świecie”. Z początku sędziemu ten pomysł niezbyt się spodobał. Powiedział, że szkolił mnie do wyścigów i nie zamierza się ze mną rozstawać, ale kapitan Sigsbee tak usilnie przekonywał, że o wiele lepiej będzie dla mnie trzymać mnie z dala od toru, dać mi specjalne wyszkolenie, a potem wysłać w objazd po kraju jako konia wykształconego, że w końcu sędzia zgodził się mnie sprzedać.
Matka bardzo żałowała, że od niej odchodzę, i mnie też było przykro odchodzić, ale wielką pociechą było dla niej to, że nie będę już biegał na torze; że czeka mnie życie o wiele mniej forsowne niż wyścigi i że wykształcenie, które chciał mi dać mój nowy właściciel, wyjdzie mi na dobre także pod innymi względami.
Tak więc kapitan Sigsbee zabrał mnie do Chicago. Ojej! Cóż to było za hałaśliwe, gwarne miasto. Jakże różne od cichej wsi, w której się urodziłem i gdzie dotąd spędziłem całe życie. A te zapachy! Doprawdy, chyba w ciągu jednego dnia nawąchałem się tam więcej okropnych zapachów niż przez całe dotychczasowe życie. I tak samo z hałasem. Ludzie myślą, że koniom nie przeszkadzają zapachy i hałas. Czyżby? Cały czas podskakiwałem i byłem rozdygotany od nowych, okropnych odgłosów, które zdawały się napierać na mnie ze wszystkich stron. Tramwaje pędzące z hukiem i dzwoniące dzwonkami; automobile trąbiące mi prosto w uszy; wozy turkoczące po bruku; krzyczący mężczyźni; kobiety i dziewczęta rozmawiające piskliwymi głosami; wrzeszczące niemowlęta; policjanci gwiżdżący na skrzyżowaniach; gazeciarze wykrzykujący tytuły gazet; żebracy kręcący korbami swoich żałosnych katarynek; i tysiąc innych odgłosów, z których wielu nigdy przedtem nie słyszałem. Kiedy przechodziliśmy przez jedną z ulic czy alej, nadciągnął ku mnie nowy hałas, pędzący tak szybko, jak jedzie automobil, ale nad moją głową. Spojrzałem w górę, ale nie widziałem nic poza kratownicą nade mną, a hałas był tak głośny, że czuło się go całym ciałem. Zbliżał się coraz bardziej, aż z pędem i rykiem jakby spadł prosto na mnie, a ja stanąłem dęba, szarpałem się, a nawet kwiczałem z przerażenia. Po chwili jego straszliwy łoskot minął i stopniowo cichł coraz bardziej. Ale na innej ulicy przeżyłem to samo. Kapitan mówił do mnie łagodnie i uspokajająco i powtarzał, że nie muszę się bać, bo to „tylko kolej nadziemna”, ale wtedy nie wiedziałem, co ma na myśli. Oczywiście później dowiedziałem się o niej wszystkiego i już się nie bałem.
W stajni treningowej miałem piękny, duży boks, wyścielony czystym, słodko pachnącym sianem, w którym mogłem się położyć i odpocząć, kiedy tylko miałem ochotę. Mój nowy właściciel był dla mnie bardzo dobry. Odwiedzał mnie kilka razy dziennie, przyprowadzał przyjaciół i opowiadał im, jaki jest ze mnie dumny. Zawsze przynosił mi jabłko, marchewkę, kostkę cukru albo coś innego, co lubiłem, i wkrótce zacząłem wyglądać jego przyjścia. Pokochałem go. Ale nie lubiłem zostawać sam w tym obcym miejscu, wśród tylu nieprzyjemnych zapachów i hałasów. Kiedy odchodził, próbowałem go błagać, żeby nie odchodził. „Trącałem go nosem”, a nawet próbowałem go przytrzymać, ale on tylko nazywał mnie „sprytnym łobuziakiem” i się wyrywał. Wtedy rżałem i grzebałem kopytem, i grzebałem, aż byłem pewien, że gdyby miał choć odrobinę prawdziwego końskiego rozumu, z pewnością zrozumiałby, o co mi chodzi, i że mówię mu to tak wyraźnie, że nawet muł czy osioł by pojął, że nie chcę, żeby zostawiał mnie samego. Ale biedak był tylko człowiekiem i nie miał końskiego rozumu, więc zostawałem sam. Kiedy znów przychodził, okazywałem mu radością i serdecznością powitania, jak bardzo się cieszę, że przyszedł.
Pewnego dnia, kiedy go nie było, jacyś grubiańscy i hałaśliwi ludzie wdali się w kłótnię przed stajnią, bili się, przeklinali i robili straszny hałas. Jeden z nich strzelił do drugiego z pistoletu czy rewolweru i zrobił się okropny rwetes. Byłem śmiertelnie przerażony, a kiedy niedługo potem przyszedł kapitan, cały byłem pokryty pianą od potu, który lał się ze mnie, bo tak bardzo się bałem.
„No, no!” – wykrzyknął, gdy tylko mnie zobaczył – „tak dalej być nie może. Biedny malec jest śmiertelnie przestraszony. Już nigdy nie zostawię go samego”.
Jakże się ucieszyłem, kiedy to usłyszałem. Pocałowałem go, tak jak nauczyłem się całować matkę, i próbowałem okazać mu wdzięczność. Dotrzymał słowa i jeszcze tej samej nocy przyprowadził do mnie stajennego, którego nazywał Chili. Powiedział Chiliemu, że ma mnie nigdy nie opuszczać, ani w dzień, ani w nocy. Miał być moim towarzyszem i opiekunem. Nie wolno mu było próbować mnie niczego uczyć ani nic w tym rodzaju, miał tylko dopilnować, żebym miał dość siana i wody i regularnie dostawał owies, a także obfitą ściółkę do spania, żebym był utrzymany w idealnej czystości, a stajnia także czysta i świeża, i być ze mną przez cały czas. To była dla mnie wielka pociecha. Niewielu ludzi wie, jak wielka, bo naprawdę wierzę, teraz, kiedy jestem starszy, że konie są o wiele bardziej lękliwe i bojaźliwe nawet niż kobiety, a źrebięta niż niemowlęta. Strasznie z nas płochliwe stworzenia. Szkoda, ale tak już jest!
Tymczasem kapitan Sigsbee uznał, że będę doskonale pasował do jego zamiarów, więc nadał mi własne imię, żeby wszyscy wiedzieli, że jestem jego koniem. W całym kraju znano go jako kapitana Sigsbee’ego, a gdybym nosił jego imię, setki tysięcy ludzi, ledwie by je usłyszały, wiedziałyby, kto mnie wyszkolił.
Ale nigdy nie mówił do mnie „Captain”, kiedy odwiedzał mnie w stajni; nie pozwalał też, by Chili mówił do mnie „Captain”. Zawsze wołał na mnie „Chłopcze!”, chyba że akurat mnie uczył. Widzisz, miało to swój powód. Kiedy mówił „Captain”, szybko zrozumiałem, że jesteśmy w szkole i muszę się ściśle zająć nauką; w innych chwilach robiłem, co chciałem, ale kiedy zaczynaliśmy „pracę”, przekonałem się, że muszę wszystko traktować poważnie, robić dokładnie to, co mi każą, i trzymać się lekcji, pilnie starając się nauczyć tego, czego mnie uczono. Jeśli tego nie robiłem, nie dostawałem marchewek, jabłek, cukru czy cukierków, na które liczyłem.
Chili sypiał w boksie obok mojego, a mnie zwykle zostawiano luzem, a że nie było tam drzwi ani drągów, mogłem w każdej chwili pójść sprawdzić, czy jest, jeśli byłem zdenerwowany albo się bałem. Pewnego ranka nie wstał, żeby mnie nakarmić o zwykłej porze – o szóstej rano – i czekałem, aż porządnie zgłodniałem. Wtedy postanowiłem pójść zobaczyć, co się stało. Wciąż spał twardo, więc pochyliłem nad nim łeb i potarłem mu twarz nosem. To go od razu obudziło, zerwał się i dał mi jeść. Śmiał się, poklepywał mnie, nazwał mnie sprytnym gościem i powiedział, że jestem mądrym koniem, więc kiedy następnym razem nie wstał, żeby mnie nakarmić, nie czekałem, tylko poszedłem prosto do jego pryczy i zrobiłem to samo. Robiłem tak kilka razy i zawsze od razu dostawałem paszę, ale pewnego ranka, kiedy obudziłem Chiliego, musiał znowu zasnąć. Kiedy nie przyszedł z owsem, poszedłem zobaczyć, co się dzieje, a on znów spał jak zabity, z kołdrą naciągniętą na głowę. Trochę się na niego rozgniewałem, że tak mnie zaniedbuje, więc po prostu chwyciłem pościel, szarpnąłem i ściągnąłem ją prawie w same nogi pryczy.
Ojej, ojej, jak on podskoczył! W mgnieniu oka wyskoczył z pryczy – ale śmiał się i mówił, że ze mną nie wygra, że musi się poddać. Wtedy nie bardzo wiedziałem, co ma na myśli, ale dostałem dobrą nauczkę, bo od tamtej pory nie tracę czasu na budzenie stajennego, a jeśli nie przynosi mi paszy na czas, idę i ściągam z niego pościel, i dostaję owies bez dalszej zwłoki, nawet jeśli czasem, kiedy już da mi śniadanie, wraca do łóżka i ucina sobie jeszcze drzemkę. Chili i ja szybko się zaprzyjaźniliśmy, ale to nie osłabiło mojego przywiązania do pana. Zawsze cieszyłem się na jego widok. Przychodził i rozmawiał ze mną – oczywiście po ludzku – ale wkrótce nauczyłem się rozumieć sporo z tego, co mówił, i zawsze uważałem – no, może, żeby być całkiem szczerym, lepiej powiem: prawie zawsze – bo nigdy nie zapominał, kiedy tak robiłem, dać mi jakiegoś smakołyku, który bardzo mi smakował. Ze wszystkich najbardziej lubiłem cukier, ale pan mówi, że za dużo cukru mi szkodzi, więc nigdy nie dostaję go tyle, ile bym chciał.
Przez cały ten czas pobierałem nauki. Nauczono mnie liczyć nogami, wybierać liczby i kolory oraz odróżniać mężczyzn, kobiety, chłopców i dziewczęta. Nauczyłem się dodawać liczby, mówić Tak i Nie, całować pana, siadać na krześle, a nawet na jego kolanach, nie robiąc mu krzywdy, wydawać resztę z kasy rejestrującej, wygrywać melodie na dzwonkach i mnóstwo innych rzeczy.
Mój pan zawsze był dla mnie dobry i życzliwy, kiedy mnie uczył. Nigdy się nie niecierpliwił, co jakiś czas przerywał i pozwalał mi odpocząć i zawsze dawał mi coś smacznego, kiedy dobrze się spisałem. Wyglądałem więc przez okno stajni i widziałem inne konie, które ciągnęły ciężkie ładunki, czasem popędzane w upale przez chłopców rozwożących towary, aż ociekały potem, albo zimą w śniegu czy na ulicach tak śliskich, że się przewracały. Często słyszałem, jak woźnice wrzeszczą na nie i brzydko klną, i widziałem, jak okrutnie biją batem swoje biedne zwierzęta, i wtedy wiedziałem, o ile lepiej mi się powodzi niż im, i czułem wielką wdzięczność dla mojego dobrego pana.
Podczas treningu zawsze mówił do mnie miło; mówił mi, że jeśli będę grzeczny i nauczę się lekcji, ludzie będą przychodzić mnie oglądać i będą mnie kochać, a on, moja pani i Chili będą ze mnie bardzo dumni. Opowiadał mi o chłopcach i dziewczętach, którzy chodzili do szkoły, ale nie chcieli się uczyć, i o nędzy i niedoli, które często ich potem spotykały. Coraz bardziej pragnąłem więc się uczyć, bo choć byłem tylko koniem, chciałem, żeby ludzie mnie kochali, dobrze o mnie myśleli i mówili o mnie miłe rzeczy.
Przez pięć długich lat pan trzymał mnie w szkole. Codziennie przychodził do stajni albo wyprowadzał mnie na podwórze, żeby dać mi lekcję. Pewnie uczyłem się powoli i trzeba było mnóstwa cierpliwości, żebym zapamiętał, bo byłem tylko koniem – nie chłopcem ani dziewczynką z ludzką inteligencją. Musieliśmy powtarzać te same lekcje dziesiątki, setki razy, aż znałem je na pamięć. Ale pan był przez cały czas łagodny, rzadko mówił do mnie gniewnie i nigdy mnie nie bił, choć trzymał w ręku cienką witkę, którą od czasu do czasu delikatnie mi o czymś przypominał, kiedy miałem ochotę na więcej figli niż zwykle.
Pewnego dnia przyszedł do mnie i powiedział: „No, Captainie, ty i ja wyruszamy w podróż, żeby zobaczyć świat. Wiesz, po co cię kształciłem? Pozwolę ludziom w całym tym kraju zobaczyć ciebie i to, co potrafisz, żeby nie mogli już zgodnie z prawdą mówić, że koń nie ma rozumu. Chili pojedzie z nami. W pociągach będzie zostawał w twoim boksie i podróżował z tobą, a kiedy gdzieś się zatrzymamy, żeby dać »pokaz«, będzie spędzał z tobą noce, tak jak przez cały ten czas”.
Pomyśl tylko, co to była za nowina dla konia! Jak nastawiłem uszu! Jak wyczekiwałem dnia, w którym wyruszymy!
Wreszcie nadszedł ten wielki dzień. Całkiem sporo ludzi przyszło nas pożegnać. Chili zaprowadził mnie ze stajni na stację kolejową, do czegoś, co nazywał wagonem towarowym. Jego ściany z przodu, z tyłu i po bokach były wyściełane, tak że kiedy pociąg szarpał przy przetaczaniu wagonów albo przy ruszaniu czy hamowaniu, nie mogłem zrobić sobie krzywdy. Przyznaję otwarcie, że z początku nie podobał mi się pomysł wejścia do wagonu i zarówno pan, jak i Chili musieli mnie namawiać, zanim wszedłem.
Kiedy pociąg ruszył, wcale mi się to nie spodobało i przez kilka dni byłem niespokojny za każdym razem, kiedy jechaliśmy pociągiem, ale Chili zawsze był przy mnie i powtarzał, że nie ma się czego bać, a ponieważ nauczyłem się mu ufać, wkrótce przestałem się martwić i od tamtej pory nigdy się nie martwię. Niektórzy mówią mi, że pod tym względem okazałem się mądrzejszy od wielu ludzi, którzy powinni wiedzieć, że zamartwianie się nic nie daje, a mimo to wciąż to robią. Jak bardzo żal mi takich ludzi, że brak im choć odrobiny zwykłego końskiego rozumu.
Z czasem nauczyłem się podczas podróży wyglądać przez okno i oglądać, co jest na zewnątrz. Ileż cudownych rzeczy widziałem! Oczywiście co chwila się zatrzymywaliśmy, czasem na tydzień, czasem tylko na dzień lub dwa, i cały czas dawaliśmy pokazy, a ludzie tłumnie przychodzili mnie oglądać. Wszyscy się dziwili, jak mojemu dobremu panu udało się tak dobrze mnie wyszkolić i wykształcić. Czasem podchodzili i mnie głaskali, a dziewczęta i kobiety, a nawet chłopcy i mężczyźni całowali mnie w nos i mówili mi takie miłe i pochlebne rzeczy. Bardzo mi się to podobało, bo lubię, kiedy ludzie mnie lubią. I oczywiście pan nigdy nie zapominał dać mi marchewki, jabłka czy ciasteczka, kiedy dobrze się spisałem, tak że – jak mówił – stawałem się „z każdym dniem grubszy i bardziej zuchwały”.
Mój pierwszy w życiu publiczny występ odbył się w holu hotelu Sherman House w Chicago, w sierpniu 1913 roku, podczas zjazdu inżynierów. Stamtąd pojechałem do Great Northern Hippodrome, gdzie zostałem przez cały tydzień. Potem wyruszyliśmy w pełne tournée po teatrach Miles Theaters, jadąc z Chicago do Nowego Jorku jedną trasą i wracając do Chicago inną. Bardzo mi się podobało i w tej pierwszej podróży zdobyłem mnóstwo przyjaciół.
Kiedy wróciliśmy do Chicago, była późna jesień 1914 roku i pan powiedział mi, że przez kilka miesięcy nie będziemy występować publicznie, bo chce mnie przygotować do Międzynarodowej Wystawy Panamsko-Pacyficznej w San Francisco, która miała zostać otwarta 20 lutego 1915 roku. Ta wielka, długa nazwa z początku mnie zdenerwowała – zastanawiałem się, co oznacza. Ale słuchając rozmów pana i Chiliego, wkrótce się dowiedziałem, że to wielkie i wspaniałe „widowisko” na cześć ukończenia Kanału Panamskiego, który połączył Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym, a nazwali je „międzynarodowym”, bo do udziału w nim zaproszono wszystkie narody świata.
Później dowiedziałem się, że mają tam stanąć wspaniałe budowle, większe niż wszystkie, jakie dotąd widziałem, nawet w Chicago i Nowym Jorku: Pałace Muzyki i Edukacji, Sztuk Pięknych i Górnictwa, Przemysłu Krajowego i Przemysłu Zagranicznego, Sztuk Wyzwolonych, Elektryczności, Inżynierii i Produktów Spożywczych, a poza tym wszystkie kraje biorące udział w wystawie miały mieć własne pawilony. Do tego miały być wspaniałe dziedzińce i fontanny, łuki i kolumny, kopuły i posągi, płaskorzeźby i sadzawki, ogrody kwiatowe i drzewa, a nocą reflektory i fajerwerki, pióropusze pary i iluminacje piękniejsze niż wszystko, co ludzie kiedykolwiek widzieli. Tak więc, choć byłem tylko koniem, bardzo chciałem tam pojechać i to wszystko zobaczyć.
Potem Chili powiedział mi, że będzie tam cała długa ulica przeznaczona na przyjemności i rozrywki, którą nazwą ZONE, i że właśnie tam będziemy występować. Miała tam być wspaniała ekspozycja pokazująca wygląd i działanie Kanału Panamskiego, wioski dziwnych ludów z całego świata, pokazy kowbojskie, obozy górnicze, przedstawienie siedmiu dni stworzenia i bitwy pod Gettysburgiem, wyprawa kapitana Scotta na biegun południowy, bitwa drednotów z okrętami podwodnymi, inkubator dla niemowląt – ludzkich niemowląt, uwaga, najmniejszych ludzików, jakie można sobie wyobrazić – Wielki Kanion, wioska Indian Pueblo, Park Narodowy Yellowstone, ulice Kairu, Kraina Zabawek, japońskie miasteczko i mnóstwo innych, których teraz nie pamiętam. Mieliśmy dawać pokazy właśnie w Zone i być jedną z tych wielu cudownych i wspaniałych atrakcji. Im więcej o tym słyszałem, tym bardziej chciałem jechać, a jednak zastanawiałem się, czy wśród tylu innych ciekawych rzeczy będę dla publiczności równie atrakcyjny jak tam, gdzie nie było ich tak wiele. Ale pan i Chili wydawali się zadowoleni, więc trzymałem się swojego motta: „Przestań się martwić”.
Dzień po dniu ćwiczyliśmy mój występ i powtarzaliśmy lekcje, aż pan powiedział, że jestem „na pewno doskonały”. Bardzo mnie to ucieszyło. Potem pewnego dnia usłyszałem, jak pan każe Chiliemu iść dopilnować, czy wykonano jego polecenia w sprawie wagonu, i dowiedziałem się wtedy, że zamówiono wagon, który miał mnie zawieźć do San Francisco, i że robotnicy pilnie nad nim pracują, wyściełając go i urządzając wygodnie dla mnie i dla Chiliego. Kiedy wszystko było gotowe, a do wagonu załadowano mnóstwo siana i ziarna, Chili wprowadził mnie do środka i tej samej nocy ruszyliśmy. Jechaliśmy przez równiny Illinois i Iowy, do Nebraski i Wyomingu, przez Utah i Nevadę. Ileż zobaczyłem krajobrazów zupełnie innych niż wszystkie, jakie dotąd widziałem! Kiedy dotarliśmy w góry, wydały mi się cudowne, a jak mi się podobała jazda, kiedy pędziliśmy w dół z Summit do Cheyenne! W Reno zaczęliśmy wspinaczkę przez Sierrę, a Chili powiedział, że jesteśmy w Kalifornii. Słyszałem, że to kraina słońca, kwiatów, ptaków i owoców, ale znaleźliśmy się w krainie skał i gór, urwisk i kanionów, śniegu i lodu, i choć pięknych drzew było mnóstwo, nie widziałem ani jednego kwiatka. Kiedy Chili kilka razy dziennie przynosił mi z któregoś strumienia wiadro wody do picia, była zimniejsza niż jakakolwiek woda ze studni, jaką kiedykolwiek dostałem. Ojej, jak mnie od niej bolały zęby! Ale była taka słodka i tak dobrze smakowała, jakby Boże wiatry przez całe miesiące wiały nad nią, niosąc świeżość i słodycz i napełniając ją swoją rozkosznością.
Gdy tylko dotarliśmy na przełęcz, zaczęliśmy zjeżdżać w dół, w dół i w dół, coraz niżej, i na długo przed tym, nim zostawiliśmy śnieg za sobą, czułem słodki zapach rosnącej tymotki, koniczyny i lucerny, a nawet kwitnących drzew owocowych, a kiedy dotarliśmy do Auburn i Newcastle i wielu innych tamtejszych miasteczek, byliśmy już w prawdziwej Kalifornii, jaką zawsze sobie wyobrażałem. Skowronki i drozdy, makolągwy i przedrzeźniacze, pasówki śpiewne i lasówki były tam tysiącami i śpiewały takie pieśni, jakich nigdy nie słyszałem, a kwiaty! Były tam kwiaty tysiąca rodzajów, wszystkie dla mnie nowe, przebijające się przez zieloną trawę; a drzew owocowych, choć był dopiero początek lutego, tysiące już kwitły, słodkie, wonne i piękne jak w rajskim ogrodzie.
Do San Francisco dotarliśmy czternastego lutego 1915 roku. Tam Chili zaprowadził mnie do wygodnej stajni pensjonatowej, gdzie zostałem do 17 marca. Stało się tak dlatego, że teatr, który pan budował dla naszych występów, został ukończony dopiero wtedy. Na jego tyłach była piękna stodoła i stajnia do mojego użytku, gdzie mógł też spać Chili.
Choć zaczęliśmy z miesięcznym opóźnieniem, szybko nadrobiliśmy stracony czas. Ludzie przychodzili setkami, a potem tysiącami. Głaskali mnie i śmiali się z moich sztuczek, zwłaszcza kiedy dopisywał mi humor i wbiegałem na estradę, wierzgając i bawiąc się w najlepsze. Kobiety nazywały mnie „kochaniem” i „skarbem”, mężczyźni mówili, że jestem „niezwykły”, że jestem „cudem” i „fenomenem”, a chłopcy, że jestem „byczy” i „pierwsza klasa”. Tak czy inaczej ci, którzy widzieli, jak wybieram ładne panie i przystojnych panów, rozpoznaję kolory, dodaję, odejmuję, mnożę, wydaję resztę z kasy rejestrującej, robię pompkę, korkociąg i konika na biegunach, siadam panu na kolanach, gram na dzwonkach i daję różne pokazy myślenia, pamięci i rozumowania, odchodzili i rozsławiali mnie dalej. Pan oczywiście bardzo się z tego cieszył, bo z każdym dniem wpływy były większe. Ale ponieważ przychodziło coraz więcej ludzi, musiałem występować coraz częściej i wkrótce zacząłem myśleć, że jestem przepracowany. Pan tak nie uważał, ale nie zdawał sobie sprawy, jak bardzo się męczyłem. Próbowałem mu to powiedzieć, najlepiej jak umiałem, ale zdawało się, że nie zwraca na to uwagi, i zaczynałem czuć, że bardziej kocha pieniądze niż mnie. Ale przez cały ten czas bardzo uważnie mnie obserwował i pewnego dnia, kiedy byłem bardzo zmęczony, nie kazał mi dawać tylu występów. Do tego dręczyła mnie jeszcze inna sprawa. Choć bardzo kochałem Chiliego, bo zawsze był dla mnie dobry, w San Francisco jakoś nie był już tak staranny i uważny wobec moich potrzeb jak wcześniej. Zacząłem go obserwować i zauważyłem, że bardzo często wraca późno, i wkrótce zrozumiałem, że wpada w złe towarzystwo. Gdy tylko pan się o tym dowiedział, zwolnił go i znalazł dla mnie nowego stajennego. To „cullud genman” – prawdziwy czarnoskóry dżentelmen z Południa, który doskonale zna się na szlachetnych koniach, a nazywa się Jasper, i bardzo szybko bardzo się do siebie przywiązaliśmy.
Mniej więcej w tym czasie do mojego boksu podeszła piękna drobna kobieta i, dając mi trochę cukru, powiedziała: „Ty piękne stworzenie. Oglądałam twój występ. Jesteś cudowny. Obawiam się, że każą ci za ciężko pracować. Powinieneś mieć kogoś do pomocy. Zapytam kapitana Sigsbee’ego, czy nie pozwoli mi przyjść i cię odciążyć”.
Nastawiłem na to uszu i bardzo uważnie patrzyłem i słuchałem, kiedy poszła do mojego pana. Dowiedziałem się wtedy, że nazywa się madame Ellis, a ona powiedziała, że czyta w myślach i jest telepatką. Wyjaśniła, że z największym zainteresowaniem oglądała tę część mojego występu, którą daję z zawiązanymi oczami, i jest całkowicie przekonana, że rozumiem każde słowo, które się do mnie mówi. Potem padły słowa, od których niemal zatańczyłem z radości, bo powiedziała: „Kapitanie Sigsbee, daję pokaz z zawiązanymi oczami, który wspaniale pasowałby do występu pańskiego Captaina, a zarazem dałby mu mnóstwo okazji, żeby odpocząć i porządnie złapać oddech między występami”.
Mój dobry pan był chyba równie zadowolony jak ja, bo od razu dobił targu z panem Ellisem i już następnego dnia madame Ellis pojawiła się na mojej estradzie. Nikt się nigdy nie dowie, jak bardzo zaciekawił mnie ten jej pierwszy występ. Obserwowałem każdy jej ruch, bo kiedy chcieli, żebym poszedł do stajni odpocząć, podczas gdy ona występuje, dałem im wyraźnie do zrozumienia, że ani nie chcę, ani nie zamierzam iść. Stałem i obejrzałem cały występ i mogę tylko powiedzieć, że jeśli madame Ellis jest tak zadowolona z tego, co ja robię, jak ja z tego, co robi ona, to jest bardzo zadowoloną kobietą.
Zostaliśmy najlepszymi i najserdeczniejszymi przyjaciółmi i jesteśmy nimi do dziś, bo kiedy koń obdarza kogoś przyjaźnią, nie jest jak niektórzy ludzie, których widziałem – zmienny i niewierny – lecz stały i wierny. Nigdy nie było między nami cienia kłótni ani najmniejszej zazdrości. Ona jest równie dumna z moich triumfów i sukcesów jak ja z jej. I mówią mi, że jeśli chodzi o zarabianie pieniędzy, madame Ellis i ja zarobiliśmy więcej niż jakikolwiek inny pokaz w Zone, nie wyłączając nawet wspaniałego Kanału Panamskiego i obrazu „Stella”.
Kiedy byliśmy w San Francisco, przychodziło nas oglądać mnóstwo bardzo znanych osób. Pan C. C. Moore, prezes wystawy, z małżonką, burmistrz Rolfe z małżonką i tysiące innych z całego świata, a także mieszkańcy San Francisco zostali moimi dobrymi przyjaciółmi. Kiedy już wyjechałem, prezes Moore napisał do mojego pana następujący list, który z dumą daję ludziom do przeczytania:
MIĘDZYNARODOWA WYSTAWA PANAMSKO-PACYFICZNA, 1915
San Francisco, Kalifornia
Biuro Prezesa
6 października 1916 r.
Kapitan W. A. Sigsbee.
Szanowny Panie! Z przyjemnością informuję Pana, jak bardzo podobały mi się występy Pańskiego konia „Captaina” na Międzynarodowej Wystawie Panamsko-Pacyficznej, które oglądałem wielokrotnie. Występy tego niezwykle inteligentnego zwierzęcia były wielką atrakcją dla zwiedzających wystawę.
Z wyrazami szacunku
Chas. C. Moore, prezes.
Kiedy wystawa w San Francisco została zamknięta, pan i Jasper zabrali mnie na południe, do Venice w Południowej Kalifornii, gdzie zostaliśmy do 18 marca 1916 roku, kiedy przenieśliśmy się na Międzynarodową Wystawę Panamsko-Kalifornijską w San Diego. Oczywiście ludzi było tu nieporównanie mniej niż w San Francisco, ale zdobyliśmy wielu dobrych przyjaciół i mieliśmy kilka dużych widowni. Wśród tych, których najbardziej cenię, byli prezes G. Aubrey Davidson z małżonką i dziećmi, pan H. J. Penfold, sekretarz, i wszyscy urzędnicy. Wszyscy przychodzili mnie głaskać przy każdej okazji, a wielu czołowych mężczyzn i kobiet w mieście zdawało się chętnie nazywać moimi przyjaciółmi. Przyznaję jednak otwarcie, że mam kilku bardzo szczególnych przyjaciół, a jedną z nich jest wielka śpiewaczka Ellen Beach Yaw. Kiedy śpiewała na wystawie w San Francisco, często przychodziła mnie odwiedzać i bardzo się do mnie przywiązała, tak jak ja do niej, i zarówno tam, jak i w San Diego śpiewała dla mnie. Niektórzy myślą, że nie rozumiem muzyki, mimo że dokładnie wygrywam różne melodie na dzwonkach, ale pan i Jasper wiedzą, że czy jestem zdenerwowany i zmęczony, czy przeciwnie, rozbrykany i swawolny, zawsze chętnie stoję w zupełnym spokoju i ukojeniu, kiedy moja droga panna Yaw przychodzi mi śpiewać. Gdy tylko podnosi rękę i na mnie patrzy, wiem, że zaraz popłynie słodka pieśń, która mnie zachwyci, więc słucham z całą uwagą. I nigdy nie musi czekać na moje uznanie. Podchodzę prosto do niej i całuję ją w podzięce za pieśń, gdy tylko skończy śpiewać.
Jest jeszcze coś, co niesamowicie lubię. Równie mocno jak muzykę lubię wychodzić i stać na słońcu. Myślę, że któryś z moich dalekich przodków musiał żyć na pustyni, gdzie słońce świeciło przez cały czas, i ją kochać, bo nigdy nie jestem tak szczęśliwy jak wtedy, kiedy Jasper pozwala mi wyjść i stanąć tam, gdzie promienie słońca padają prosto na mój grzbiet. To takie przyjemne i tak mnie uspokaja, że lubię się tym rozkoszować i zasypiać, wciąż się rozkoszując. A gdyby mi pozwolili, wyszedłbym i wytarzał się w słońcu, a potem położył, jak kot przed kominkiem, upajając się ciepłem i zasypiając pod jego wpływem.
Czasem ludzie się zastanawiają, jak daję znać, czego chcę, skoro nie umiem mówić. Z panem i Jasperem rzadko mam z tym kłopot, bo grzebiąc kopytem albo rżąc, zwracam ich uwagę, a jest wiele rzeczy, których potrzebuję i o które szybko pytają. Jeśli myślą, że chcę wody, pytają: „Wody?”. Jeśli chcę, kiwam głową; jeśli nie, kręcę głową. I tak samo z wyjściem, odwiązaniem mnie, wpuszczeniem więcej powietrza – bo lubię dużo świeżego powietrza – czy czymkolwiek innym, czego mogę sobie życzyć.
Są ludzie, którzy myślą, że nie lubię występować. Doprawdy nie wiem dlaczego, chyba że dlatego, że od czasu do czasu trochę się męczę, a czasem pan chce, żebym był spokojny i grzeczny, kiedy jestem rozbrykany i swawolny i mam ochotę wierzgać. Zawsze czuję się tym lepiej, im więcej mam zajęć, i pamiętam, jak pewnego dnia w San Francisco, kiedy daliśmy dziewiętnaście występów, byłem po wszystkim tak pełen wesołości i werwy, że Jasper musiał być dla mnie dość surowy, zanim się uspokoiłem.
Jeszcze jedno mnie bawi. Ludzie często pytają, czy jadam cokolwiek oprócz owsa, siana i tym podobnych rzeczy. Bawi mnie to, bo lubię wszystko, tak jak większość zdrowych chłopców i dziewcząt. Jem chleb z masłem – i lubię go z dżemem, cukrem albo miodem – i jajka na twardo, i orzechy, i wszelkie owoce, surowe, gotowane albo w przetworach. Za cukierkami po prostu przepadam, a warzywa są mile widzianą odmianą. Mogę je jeść surowe albo gotowane, na ciepło albo na zimno, i nie mam nic przeciwko sałacie w kanapkach.
Kanapki? Oczywiście, że je jem: z szynką, wołowiną, kurczakiem albo ozorem, z musztardą albo bez. A czasem nic nie lubię bardziej niż ogryzać kość od szynki. Czasem Prince – piesek Jaspera – przynosi jedną i dzieli się nią ze mną, i niesamowicie mi to smakuje.
Ale jednym z moich szczególnych przysmaków jest ciasto. Moja droga pani, pani Sigsbee, dawno to odkryła i kiedy tylko chce mi sprawić szczególną przyjemność, piecze dla mnie ciasto. Ojej, ojej! Świetnie piecze ciasta. Pewnego dnia upiekła duży tort na przyjęcie. Zdaje się, że były to urodziny pana i zaprosili mnóstwo przyjaciół. Tego dnia pan wypuścił mnie ze stajni i posłał do domu, do pani. Czasem tak robi i ufa, że pójdę prosto tam. Tym razem też tak zrobiłem, a kiedy wszedłem na podwórze, podszedłem prosto do kuchennego okna, które było otwarte i przez które dochodził rozkoszny zapach. Na stole stał tort. To on tak pięknie pachniał. Przysunąłem do niego nos i aż ślinka mi pociekła. Nie było nikogo, kto by mi zabronił, więc po prostu wgryzłem się w sam środek, wziąłem duży kęs i – jak to mówią chłopcy – „trafiło w dziesiątkę”. Kłopot w tym, że ten pierwszy kęs zaostrzył mi apetyt na więcej i zrobiłem w tym torcie całkiem sporą dziurę, zanim pani weszła i odkryła, co zrobiłem. Przegoniła mnie, ale zaczęła się śmiać tak serdecznie, że kiedy pan przybiegł na jej wołanie, ledwie mogła mówić. Mogła tylko wskazać na tort i na mnie. A ja stałem z okruchami ciasta i dżemem czy galaretką na całym nosie i w wąsach, a pani w końcu zdołała wydusić między wybuchami śmiechu: „Captain świętuje twoje urodziny. On też lubi tort!”
Z początku pan był skłonny się rozgniewać, ale pani rozśmieszyła go tak, że mu przeszło, i powiedziała, czemu niby nie miałbym lubić urodzinowego tortu tak samo jak on. Upiecze drugi, a nawet jeśli nie zdąży, to kupi. Potem schowała resztę tortu i codziennie przez kolejny tydzień znów miałem okazję świętować urodziny pana.
Czy kiedykolwiek miewam zły humor?
Myślę, że mogę zgodnie z prawdą odpowiedzieć, że nieczęsto okazuję zły humor. Muszę jednak przyznać, że od czasu do czasu nie jestem tak dobrze usposobiony jak zwykle. Czasem jestem trochę nie w sosie i wtedy dokazuję zupełnie jak niegrzeczny chłopiec czy dziewczynka. Chcę, żeby pan przyspieszył mój występ i pozwolił mi odejść, więc partaczę, potykam się i robię dokładnie to, czego nie powinienem. Kiedy jestem w takim nastroju i mam wybierać kolory, gwałtownie łapię szmatkę, a czasem celowo biorę niewłaściwą albo trzaskam szufladą kasy rejestrującej, a kiedy przychodzi do gry na dzwonkach, to aż śmiech bierze, jak się zachowuję. Kiedy dochodzę do ostatnich kilku nut, uderzam w nie jedną po drugiej tak szybko, jak tylko mogę, a potem biegam po scenie, żeby pokazać panu, że nie mogę się doczekać, kiedy odejdę. Przypuszczam, że chłopcom i dziewczętom też się to czasem zdarza w szkole. W każdym razie tak mówią pan i niektórzy z ludzi, którzy przychodzą mnie oglądać, i łatwo mi w to uwierzyć, bo nie ma aż tak wielkiej różnicy między moim zachowaniem a zachowaniem chłopców i dziewcząt, gdyby tylko ludzie potrafili je właściwie zrozumieć.
Pewnego dnia Jasper przyniósł do stajni gołębicę. Słyszałem, jak mówił, że dała mu ją pewna pani. Szybko zostaliśmy najlepszymi przyjaciółmi. Gołębica gruchała do mnie i siadała na mojej drabinie na paszę, a ja trącałem ją nosem i cicho rżałem. Fruwa wokół mnie, siada mi na głowie, przechadza się dumnie w górę i w dół po mojej szyi i grzbiecie, a ja po prostu to uwielbiam. Często zasypiamy razem, ja z głową tuż przy gołębicy, ona przytulona do mojego miękkiego nosa. Czuję się o wiele lepiej, odkąd mam tak miłą towarzyszkę. Nie jestem już tak zdenerwowany, kiedy słyszę obce kroki albo tuż przed występem.
Czasem jestem tak pełen wesołości i swawoli, że pan pozwala mi się trochę pobawić. Wtedy po prostu uwielbiam biegać po scenie, wierzgać, szczerzyć zęby do ludzi i udawać, że jestem bardzo dziki, uderzać w nutę na dzwonkach, przebiegać do kasy rejestrującej, otwierać szufladę i dzwonić dzwonkiem, a potem chwytać w zęby kolorową szmatkę i potrząsać nią, jakbym był zły. Ale gdy tylko mam tego dość, uspokajam się i dajemy „pokaz” tak spokojnie, jak tylko można. Widzisz, mój pan mnie rozumie i nie uważa, że musi mnie cały czas trzymać w ryzach, żebym się „dobrze sprawował” – jak to ludzie mówią. Chciałbym wiedzieć, czemu nie miałbym mieć dobrego humoru i być szczęśliwy i wesoły, jeśli w ogóle jakiś koń na ziemi powinien. Mam doskonałą opiekę dniem i nocą; mam do jedzenia tyle, ile chcę, tego, co najlepsze, co można kupić za pieniądze; mieszkam w najwygodniejszej stajni, jaką można wynająć, z mnóstwem dobrej, czystej ściółki i derką, która grzeje mnie w nocy; mam swoich towarzyszy, gołębicę i Prince’a, foksteriera, a Jasper jest cały czas pod ręką, więc dlaczego nie miałbym być pełen swawoli? To bierze się ze szczęścia i zdrowia, a każdy, kto ma choć trochę rozumu, widzi, że jestem i szczęśliwy, i zdrowy, bo mam jasne oczy, świeży oddech, czystą skórę i jestem pełen życia i werwy.
Mój pan jest dla mnie dobry i bardzo go kocham, ale przyznaję otwarcie, że szczególnym uczuciem darzę córeczkę madame Ellis. Ma około dziesięciu lat i jesteśmy prawdziwymi kumplami. Ma na imię Margaret. Przychodzi do mnie prawie codziennie, pieści mnie, a ja pieszczę ją. Przynosi mi cukier i jabłka, a kiedy je zjem, siada mi na grzbiecie, a po chwili bawimy się w cyrk. Zdejmuje buty – żeby nie zrobić mi krzywdy – i staje na mnie, chodzi od moich łopatek do ogona, zwrócona przodem albo tyłem, a ja chodzę ostrożnie w kółko, żeby nie spadła. A kiedy skończymy, przytula mnie i całuje, a ja to niesamowicie lubię i całuję ją w odpowiedzi, i przytuliłbym ją, gdybym tylko wiedział, jak to zrobić.
I oto opowiedziałem swoją historię. Teraz, kiedy wystawa w San Diego się skończyła, pan, jak się spodziewam, zabierze mnie w podróż po całym kraju, żeby więcej ludzi mogło mnie zobaczyć i zainteresować się moim wykształceniem. Uważa, że moje występy zaciekawią dzieci i tych, którzy mają do czynienia z końmi, i skłonią ich do traktowania wszystkich koni z większym szacunkiem i życzliwością. Kiedy ludzie poczują, że konie mają rozum – bez względu na to, jak mało go jest i jakiej jest jakości – zaczną się wobec nich inaczej zachowywać. Skłoni ich to do większej wyrozumiałości, cierpliwości i dobroci.
Mamy nadzieję współpracować ze wszystkimi stowarzyszeniami humanitarnymi i towarzystwami przeciwdziałania okrucieństwu wobec zwierząt, bo mój pan wie, tak jak i ja dobrze wiem, że kiedy dzieci i woźnice widzą mnie i oglądają, co potrafię, ich serca łagodnieją wobec wszystkich zwierząt, i w ten sposób przybliża się dzień, w którym dobroć i miłość zapanują na ziemi.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał