Obserwuj nasz nowy kanał na YouTube!

Konie w sztuce

The Story of Captain, the Horse with the Human Brain – Wstęp

· The Equinest

Captain na scenie
Autorem jest George Wharton James, a ta historia ma się opierać przynajmniej częściowo na prawdziwych wydarzeniach. Tam, gdzie zachowały się fotografie, dodaliśmy je.

Wstęp

Na początku 1915 roku zostałem zaproszony z wykładami o Kalifornii i Zachodzie do pięknego Sunset Theater w gmachu Southern Pacific na wystawie w San Francisco. Rozglądając się po Zone, części rozrywkowej wystawy, wkrótce zwróciłem uwagę na olbrzymiego konia, którego właśnie wykonywano z drewna i gipsu; stojąca przed nim tablica zapowiadała, że niebawem pokazany zostanie tu tresowany koń. Lubiąc, rzecz jasna, zwierzęta i wiele już widziawszy i przeczytawszy o tresowanych koniach, stawiłem się na pierwsze otwarcie tego pokazu i tam przedstawiono mnie CAPTAINOWI, wykształconemu koniowi, czyli – jak go nazwano – „koniowi z ludzkim mózgiem”. Swoje zdanie o naturze inteligencji Captaina przedstawiam dalej, lecz już jego pierwszy występ sprawił mi wielką radość. Wygląd miał miły dla oka. Sprawiał wrażenie zadbanego, zadowolonego, szczęśliwego i chętnego do pokazania, co potrafi. Nie było tu śladu ociągania się, smagania batem, ostrych rozkazów ani tych posępnych min, jakie tak często widuje się u „tresowanych zwierząt”, gdy każe się im popisywać sztuczkami. Większość tych biednych stworzeń tak wyraźnie okazuje, że czują się schwytane w pułapkę, że zmusza się je do robienia tego, czego nie lubią, i że mają o to żal, iż rzadko jestem w stanie znieść widok ich gniewu i upokorzenia – bo to właśnie niemal każde zwierzę zdradza przede mną na takich pokazach. Tu natomiast miałem przed sobą zwierzę, które lubiło swoją pracę. Traktował ją jak zabawę – tak jak mój własny źrebak arabski traktuje swobodną gonitwę, a potem to, że prowadzi się go do zagrody i pieści. Po krótkiej przekomarzance pan poprosił go, by policzył damy w pierwszym rzędzie. Oczy Captaina natychmiast powędrowały od jednego końca rzędu aż do drugiego, po czym koń wystukał kopytem ich liczbę. Padło kilka podobnych pytań, na przykład ilu panów siedzi w drugim rzędzie, ile kobiet przy przejściu, ile dziewcząt czy chłopców w drugim lub trzecim rzędzie itd., i za każdym razem Captain odpowiadał poprawnie.

Następnie wniesiono stojak z cyframi, do których przymocowano skórzane uchwyty. Cyfry tkwiły w stojaku, czyli stelażu, rozmieszczone bez żadnego porządku, a dziesiątki późniejszych obserwacji przekonały mnie, że żadna kolejność, w jakiej się je ustawi, nie robi Captainowi różnicy. Tu pokazał, jak dobrze zna liczby, przynosząc ze stojaka każdą, o którą go poproszono. Potem przyszła kolej na próby z arytmetyki, takie jak dodawanie liczb, na przykład 9 plus 6 plus 7. Captain natychmiast wyciągnął cyfrę 2, a potem, upuściwszy ją, podniósł ją i pokazał raz jeszcze. Równie dobrze szło mu odejmowanie i mnożenie aż do 12 razy 12, a jego odpowiedzi były niezmiennie poprawne.

Odpowiadając, uderzał jedną z przednich nóg, lecz na życzenie pana podawał część odpowiedzi jedną nogą, a resztę drugą, posługując się nawet na przemian tylnymi nogami.

Teraz wydano szereg prostych poleceń i zadano pytania, na które koń odpowiadał potrząśnięciem głową na „nie” albo skinieniem na „tak”. Siadał, gdy go o to poproszono, drapał się w głowę prawą lub lewą tylną nogą, pokazywał prawą albo lewą nogę, gdy tego żądano, tupał prawą lub lewą nogą na żądanie albo tupał prawą lub lewą tylną nogą, jak go proszono. Gdy kazano mu pompować wodę, bez przerwy kiwał głową w górę i w dół, a na rozkaz kołysał nią w prawo i w lewo. Poproszony, by się roześmiał, otwierał pysk i pokazywał zęby, a z równą gotowością ruszał uszami. Gdy kazano mu wystawić język, ten natychmiast się pojawiał, a na rozkaz, by zrobił z siebie konika na biegunach, mocno stawiał tylne nogi, po czym rozciągał się, wysuwając przednie tak daleko, jak tylko mógł.

Następnie miał zrobić z siebie korkociąg i, zestawiwszy razem wszystkie cztery nogi, obracał się w kółko niczym korkociąg. Na komendę: „Na odwrót!” natychmiast ruszał w przeciwnym kierunku.

Captain na scenie

Pokaz Captaina

Potem nastąpił pokaz rozpoznawania kolorów przez Captaina. Przed widownią postawiono stojak z dziesięcioma lub piętnastoma kolorowymi kawałkami materiału. Koń miał podejść i wypatrzyć, powiedzmy, trzecią damę w drugim rzędzie, przyjrzeć się kolorowi jej kapelusza (albo szala, sukni, rękawiczek czy innej części garderoby), a następnie zdjąć ze stojaka materiał w kolorze tej części stroju. Rzadko się przy tym mylił.

Teraz odbył się pokaz z zasłoniętymi oczami. Jak wyjaśnił jego pan, całkowicie wykluczało to możliwość jakiejkolwiek zmowy – przynajmniej jeśli chodzi o dostrzeżenie przez Captaina jakiegoś sygnału. Opaską była skórzana maska, utrzymywana na miejscu przez uszy oraz podtrzymujący i zapinany pasek; skóra całkowicie zakrywała oczy.

Wydawano wszystkie rozmaite komendy: „Pompuj”, „Rusz uszami”, „Śmiej się”, „Wystaw język”, „Korkociąg”, „Powiedz tak!”, „Nie!”, a koń natychmiast i bezbłędnie je wykonywał. Następnie poproszono Captaina, by ugryzł się w prawe kolano, podniósł lewą nogę, podrapał się w głowę lewą albo prawą tylną nogą itd.

Potem wywoływano liczby, żądano dodawania, odejmowania i mnożenia, a koń wystukiwał, czyli wybijał kopytem odpowiedzi tą nogą, którą mu wskazano.

Następnie wystawiono na próbę jego pamięć. Do prawego przedniego kolana przywiązano mu czerwony kawałek materiału, a do lewej tylnej nogi biały. Podczas wiązania pan starannie go przestrzegał, żeby nie zapomniał. Potem przez kilka minut zajmowano go liczbami, po czym poproszono o biały materiał, a następnie o czerwony. W obu przypadkach podał ten, o który go proszono. Trzeba jednak zaznaczyć, że ani razu nie wydał mu tej komendy pan Sigsbee. Proszono kogoś z widowni, by zażądał materiału w wybranym przez siebie kolorze, a kilka razy sam o to prosiłem. Wtedy zdjęto opaskę.

Potem nastąpił pokaz z kasą sklepową: Captaina poproszono, by wyjął papierowego dolara, a potem rozmienił go na drobne srebrne monety, na co wyjął półdolarówkę i dwie ćwierćdolarówki. Ćwiczeń z pieniędzmi było wiele i na każdą prośbę odpowiadał bezbłędnie.

Następnie przywołano go do dzwonów rurowych, a widowni oznajmiono, że Captain potrafi zagrać „Nearer, My God to Thee” albo „The Suwanee River” i że może wybrać. Zażyczono sobie pierwszej melodii i Captain zagrał ją poprawnie, jeśli chodzi o nuty, choć rytmu nie zachował – zresztą nie mógł go zachować, bo młoteczek poruszało pchnięcie końskich chrapów, które od dołu uderzały w dźwignię.

Takie były, w głównych zarysach, jego osiągnięcia. Zachwycały mnie, a zarazem wprawiały w zdumienie. Jak on to robił? Dzięki uprzejmości jego właściciela, pana W. A. Sigsbee’ego, mogłem odwiedzać Captaina w jego boksie, ilekroć zechciałem. W miarę jak poznawałem go lepiej, moje zainteresowanie rosło, aż postanowiłem, że chciałbym opisać jego historię. Gdy omówiłem tę sprawę z panem Sigsbee’em, chętnie się zgodził, ale mój rok w San Francisco był jakoś tak wypełniony zajęciami, że wielka wystawa dobiegła końca, zanim to miłe zadanie zostało wykonane.

W następnym roku spotkaliśmy się jednak ponownie, na Panama-California International Exposition w San Diego, i tam wygospodarowałem czas potrzebny do napisania poniższej opowieści.

Choć nie mogę powiedzieć za Homerem Davenportem, że konie tak głęboko mnie zajmowały, iż w wieku trzech lat i dziewięciu miesięcy rysowałem konie arabskie, mogę zgodnie z prawdą powiedzieć, że zawsze interesowało mnie każde zwierzę, które choć trochę zbliżało się do tego, co powszechnie uważa się za ludzką inteligencję. Urodziłem się i wychowałem jako dobry metodysta. Bóg był dla mnie Stwórcą wszystkiego i choćby moje przekonania w innych sprawach religii uległy zmianie czy przeobrażeniu, w tym jednym punkcie wierzę tak, jak wierzyłem zawsze. Jeśli więc Bóg jest Stwórcą wszystkiego, co ożywione i nieożywione, każde stworzenie, wysokie czy niskie, jest przejawem Jego myśli, Jego troski, Jego miłości, a wszystkie zrodzone są – stworzone – z tego samego Ducha, a zatem są sobie pokrewne. Dla mnie jest to prawda potężniejsza, niż mogłaby ją uczynić sama logika. Jest we mnie Duch – bez wątpienia od Stwórcy – który daje świadectwo tej prawdzie. Dlatego nie znam żadnej różnicy między duchem w koniu a duchem w człowieku poza stopniem, w jakim przejawia się on na zewnątrz. Mój dobry przyjaciel John Burroughs pisze jednak:

Wiemy, że zwierzęta nie myślą we właściwym sensie tak jak my ani nie mają pojęć i idei, ponieważ nie mają języka. Myślenie we właściwym sensie jest bez języka niemożliwe; język jest pojęciem. Nasze idee są tak nierozłączne ze słowami, jak forma z substancją. Bez języka możemy mieć wrażenia, spostrzeżenia, emocje, ale nie idee. Dziecko postrzega rzeczy, odróżnia je, rozpoznaje matkę i obcego, złości się, cieszy czy boi na długo przedtem, zanim zyska jakikolwiek język czy jakiekolwiek właściwe pojęcia. Zwierzęta znają rzeczy tylko poprzez zmysły, a ta „wiedza ogranicza się do rzeczy obecnych w czasie i przestrzeni”. Refleksja, czyli powrót myślą do samych siebie – do tego nie są zdolne. Ich jedyny język składa się z rozmaitych krzyków i nawoływań, wyrazów bólu, trwogi, radości, miłości, gniewu. Za pomocą tych krzyków i nawoływań porozumiewają się ze sobą i zaczynają dzielić nawzajem swoje stany umysłu czy uczucia. Pies także szczeka rozmaitymi tonami, a każdy z nich wyraża inne uczucie psa. […] Muczenie i ryk bydła rogatego wyrażają kilka różnych rzeczy. Wrona ma wiele rodzajów krakania, które bez wątpienia niosą rozmaite znaczenia. Krzyki trwogi i rozpaczy ptaków rozumieją wszystkie dzikie stworzenia, które je słyszą; przekazane zostaje im uczucie niepokoju – emocja, nie idea. My wywodzimy idee z naszych emocji, a emocje często rodzą się z naszych idei. Piękny wiosenny poranek czy widok ze szczytu góry napełnia człowieka radością, a ta radość może przybrać postać intelektualną. Lecz bez języka ta radość nie mogłaby przybrać postaci pojęć. […] Wystarczy, że wyobrazimy sobie zwierzęta jako trwające stale w stanie podobnym do bezmyślnego i mimowolnego charakteru znacznej części naszego życia albo z nim tożsamym. Są stworzeniami nawyku. Są całkowicie pogrążone w nieświadomej, mimowolnej naturze, z której my się wznosimy i ponad którą toczy się nasze wyższe życie.[1]

Ta logika wydaje się pełna i nie do podważenia. A jednak jest we mnie coś, co nie zostaje zaspokojone. Przyznaję Burroughsowi rację w tym sporze, po czym zwracam się ku własnej wewnętrznej świadomości i rozumuję mniej więcej tak: nie znamy dziś języka zwierząt; nie wiemy, czy w ogóle go mają. Ich życie wydaje się uwięzione w ciemnej klatce zwierzęcego bytu, do której nie dociera żaden promień naszego rodzaju światła rozumu. Ale czyż nie może być tak, że odczuwają to uwięzienie i usiłują się z niego wyrwać? Indianie mają wiele legend mówiących o czasach, gdy bogowie, ludzie, zwierzęta i cała przyroda mieli wspólną mowę. Czyż nie może to być prawdą, a jeśli nie prawdą o przeszłości, to wizją tego, co w naturalny sposób wyrośnie z przyszłości? Jeśli Bóg jest Stwórcą, musi ogarniać całe swoje stworzenie. W miarę jak zbliżamy się do Niego – a Browning twierdzi, że wszyscy jesteśmy bogami, choć w zarodku – czyż nie możemy zacząć pełniej rozumieć zwierząt pozbawionych mowy?

Przyjęcie przez nas prawa hebrajskiego, wyłożonego w Starym Testamencie, sprawiło, że patrzymy na zwierzęta jak na stworzone wyłącznie dla naszego pożytku, do używania według naszego uznania. Niestety ta władza używania dała ludziom o niewielkiej dozie życzliwości w usposobieniu poczucie, że w ramach swych męskich praw wolno im też zwierzęta krzywdzić. Czyż wobec wielkości Wszechświata i skończoności człowieka w porównaniu z całością ta myśl nie wydaje się niedorzeczna?

Religie buddyjska i hinduistyczna nauczają, że całe życie jest Jednym – że w swej wędrówce od nieświadomości do samoświadomości przechodzi ono przez wszystkie królestwa natury: mineralne, roślinne, mięczaków, gadów, ptaków, zwierząt, ludzi, aż po nadludzkie. Mówią o tym życiu, że „śpi w minerale, śni w kwiatach, budzi się w zwierzęciu i staje się czynne w człowieku”. Dlatego Hindus traktuje zwierzęta jak swoich młodszych braci, a zabijanie ich i znęcanie się nad nimi, tolerowane i praktykowane na Zachodzie, jest na Wschodzie praktycznie nieznane, z wyjątkiem miejsc, gdzie wdarła się tak zwana cywilizacja zachodnia. Również ten pogląd wykraczałby poza argumenty i logikę Burroughsa.

A czyż nie może też być naszym przywilejem pomóc zwierzętom wydostać się z ich ciemnej celi więziennej na światło umysłowego wysiłku? Nie widzę powodu, dla którego zwierzęta nie miałyby się rozwijać, wspinać wyżej po drabinie istot i wykształcić języka, rozumu, pojęć i idei, tak jak człowiek. Z pewnością nie zaszkodzi wierzyć, że to możliwe, mieć taką nadzieję i do tego dążyć. Miłość jest pod wieloma względami wielką objawicielką, a miłość człowieka, mądrze okazywana zwierzętom, może cudownie pomóc w otwarciu drzwi ich zwierzęcych więzień.

Dlatego witam z radością każdy wysiłek – czy to dziecka z jego ulubieńcem, pasterza z psem, kobiety z papugą, czy wykształconego uczonego z jego końmi – by znaleźć drogę, która pomoże zwierzęciu poznać swoje pokrewieństwo z człowiekiem. Zbyt długo zakładaliśmy, że przepaści między zwierzęciem a człowiekiem nie da się przekroczyć. Założenia człowieka odcięły go od wiedzy. Zamiast „zakładać”, że koń nie ma inteligencji, czemu nie zabrał się naukowo do zbadania, co koń ma? Tak jak sir John Lubbock badał wszelkiego rodzaju stworzenia pod kątem ich zmysłu smaku, węchu, dotyku itd., tylko na większą i wyższą skalę, człowiek mógł był zbadać inteligencję koni, a potem starać się ją doskonalić.

Ludzie zbyt wiele zakładają w większości spraw – nie wyłączając zwierzęcego instynktu i ludzkiego rozumu. Tym, przeciw czemu pragnę zaprotestować z naciskiem i mocą, jest założenie, że wiemy o inteligencji wszystko, co da się wiedzieć – że znamy granice, jakie sama Natura wyznaczyła jej rozwojowi, i że wszelkie próby wspierania dalszego rozwoju są daremne. Twierdzę, że tego nie wiemy; że jak dotąd nigdy nawet nie próbowaliśmy się dowiedzieć; i że dopiero gdy ludzie z kochającym, oddanym, współczującym i niepodzielnym sercem i zamiarem postarają się rozwinąć wszystko, co tkwi w umysłowości wszystkich niższych zwierząt – psów, kotów, jeleni, a także koni – zaczniemy mieć prawdziwe podstawy dla naszych założeń w tej sprawie.

Wciąż jestem na tyle prostoduszny, by bezwarunkowo wierzyć w Duchowego Władcę Wszechświata, którego nazywamy Bogiem. Wciąż jestem urzeczony wiarą, że – jak mówi Browning w „Saulu” –

Bóg stworzył wszelkie stworzenia i dał im naszą miłość i nasz lęk,

Na znak, że my i one jesteśmy Jego dziećmi, jedną tu rodziną.

Romanes przypisuje koniowi inteligencję mniejszą niż większym drapieżnikom, słoniowi, a nawet osłu. Twierdzi jednak, że życie uczuciowe konia jest niezwykłe i że działając poprzez uczucia, osiągnięto wspaniałe wyniki w układaniu koni. Mówi, że to zwierzę przywiązujące się, rade z pieszczot, zazdrosne o względy okazywane towarzyszom, wielce lubiące zabawę z innymi przedstawicielami swego gatunku i całym sercem oddające się zabawie na polowaniu. Konie okazują też w znacznym stopniu dumę, podobnie jak muły, i niewątpliwie cieszą je strojne rzędy.

Czy to doprawdy nie do pomyślenia, że te zwierzęta mogłyby pewnego dnia, w jakiś sposób, znaleźć otwarte drzwi, przez które weszłyby w królestwo mowy? Odczuwanie jest z pewnością dużym krokiem ku wyrażaniu, a moim zdaniem posiadanie jednej zdolności wskazuje na bliskość drugiej.

Z wielkim zainteresowaniem czytam argumenty – w odróżnieniu od samych założeń – tych, którzy twierdzą, że instynkt zwierząt i rozum ludzi to dwie oddzielne i odrębne rzeczy; że dzieli je głęboka przepaść, której istoty niższego rzędu nigdy nie przekroczą. Ja w to nie wierzę. Raczej zgadzam się z Romanesem, że:

Między instynktem a rozumem nie da się przeprowadzić wyraźnej granicy. Czy spojrzymy na rosnące dziecko, czy na wznoszącą się drabinę życia zwierzęcego, przekonamy się, że instynkt przechodzi w rozum niedostrzegalnymi stopniami.

Instynkt z pewnością obejmuje jakiegoś rodzaju operacje umysłowe i tą cechą wyraźnie odróżnia się od odruchu. Jedna wyraźna różnica między instynktem a rozumem polega, jak twierdzę, na tym, że działania instynktu są jednakowe, choć wykonują je różne osobniki tego samego gatunku, podczas gdy rozum – jakkolwiek ograniczony w swych działaniach – prowadzi do działań indywidualnych, właściwych pojedynczym osobowościom. Instynkt oznacza „działanie umysłowe ukierunkowane na wykonanie ruchu przystosowawczego, poprzedzające indywidualne doświadczenie, bez koniecznej wiedzy o związku między użytymi środkami a osiąganymi celami, lecz wykonywane podobnie w tych samych odpowiednich okolicznościach przez wszystkie osobniki tego samego gatunku”.[2]

We wszystkich tych szczegółach instynkt różni się od rozumu, ponieważ ten ostatni, „oprócz tego, że zawiera składnik umysłowy i dotyczy działania przystosowawczego, zawsze następuje po indywidualnym doświadczeniu, nigdy nie działa inaczej niż na podstawie określonej i często mozolnie zdobytej wiedzy o związku między środkami a celami i bynajmniej nie zawsze jest wykonywany podobnie w tych samych odpowiednich okolicznościach przez wszystkie osobniki tego samego gatunku”.[3]

Tam, gdzie zachodzi celowe dostosowanie środków do celów, mamy wyraźną oznakę rozumu. Twierdzę, że Captain posiada tę zdolność równie wyraźnie jak ja, choć oczywiście na znacznie niższym poziomie. Na przykład: gdy Captain z własnej woli, obudziwszy się i zastawszy swego stajennego śpiącego, podszedł do niego znowu i ściągnął z łóżka pościel, za pierwszym razem mógł to być przypadek. Skończyło się to tym, że stajenny się obudził, wstał i nakarmił konia. Czyż jednak nie było to świadome dostosowanie środków do tego celu, kiedy następnego ranka, gdy stajenny nie wstał i go nie nakarmił, Captain rozmyślnie podszedł i ściągnął z niego pościel, i odtąd robi tak stale?

Romanes w swojej książce Animal Intelligence wyraźnie wskazuje metody, którymi możemy badać działanie inteligencji zwierząt. Pisze on:

Gdy rozważamy własny umysł, mamy bezpośrednią świadomość pewnego strumienia myśli lub uczuć, które są rzeczami najbardziej pierwotnymi, a w istocie jedynymi, jakich jesteśmy świadomi. […] Lecz w naszej obiektywnej analizie innych, cudzych umysłów nie mamy takiej bezpośredniej świadomości; cała nasza wiedza o ich działaniu pochodzi niejako za pośrednictwem ambasadorów – a ambasadorami tymi są czynności organizmu. […] Wychodząc od tego, co subiektywnie wiem o działaniu mojego własnego umysłu i o czynnościach, do których skłania on mój własny organizm, wnioskuję przez analogię z dających się zaobserwować czynności innych organizmów, jakie operacje umysłowe się za nimi kryją.[4]

Przy każdej hipotezie dotyczącej rozwoju inteligencji ludzkiej czy zwierzęcej jest oczywiste, że umysłowość bywa przedziwnie zróżnicowana. Istnieje wyraźna, choć bynajmniej nie ściśle określona, ruchoma skala inteligencji. Powszechnie wiadomo, że pies wykazuje więcej inteligencji niż żaba, a koń niż żółw; a inteligencje ludzkie dzieli taki dystans, jaki dzieli Igorrota i Hotentota od Gladstone’a czy Tagore’a. Gdzie jest miejsce konia na ruchomej skali inteligencji w ogóle, nie wiem; nie potrafię też dokładnie powiedzieć, gdzie należałoby umieścić Captaina na zmiennej skali inteligencji koni w ogóle. Ale to jedno wiem. Ma on inteligencję, i to znacznie przewyższającą tę, którą zwykle wykazuje większość koni. I mocno wierzę wraz z kapitanem Sigsbee’em, że układanie i dyscyplina sprawiają, iż inteligencja koni wyższego rzędu podnosi się do poziomu inteligencji niższej klasy ludzi, czyli do poziomu dziecka.

Stanowczo sprzeciwiam się założeniu, że inteligencja koni jest stałą i niezmienną wielkością umysłową; że żadne, nawet najbardziej życzliwe, pełne współczucia i zrozumienia układanie przez myślących ludzi nie doda niczego do tego, co już mają, ani tego nie rozwinie. Wierzę – i żadna logiczna formuła nie zdoła tej wiary zachwiać – że każdy stały kontakt duszy człowieka z tym, co w koniach odpowiada duszy, musi w rezultacie wywołać przebudzenie, ożywienie i pogłębienie tej duszy – czegoś zarówno w człowieku, jak i w zwierzęciu.

W tym więc świetle należy rozumieć to, co piszę o „ludzkiej inteligencji” Captaina. On się rozwija. Jak dotąd zdążył się przebudzić. Rozpoczął wędrówkę w górę. Im bardziej będzie „wykształcony”, tym bliższe będzie prawdziwe podobieństwo do ludzkiej inteligencji, jakie okaże.

Jeśli te strony w jakikolwiek sposób przybliżą dzień głębszej więzi między człowiekiem a jego mniejszymi czy młodszymi braćmi i siostrami, trud ich pisania zostanie mi sowicie wynagrodzony.

George Wharton James.

Wystawa, San Diego, Boże Narodzenie 1916.

Wszystkie rozdziały

Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał