Paarden in de kunst
The Story of Captain, the Horse with the Human Brain – Inleiding

Dit verhaal, geschreven door George Wharton James, zou op zijn minst op ware gebeurtenissen gebaseerd zijn. Waar er foto’s bij hoorden, hebben we die toegevoegd.
Inleiding
Begin 1915 werd ik gevraagd om in het prachtige Sunset Theater van het Southern Pacific-gebouw op de tentoonstelling in San Francisco lezingen te geven over Californië en het Westen. Toen ik een rondgang over de Zone maakte, viel mijn oog al snel op een reusachtig paard dat uit hout en gips werd opgetrokken, en een bord ervoor meldde dat hier binnenkort een afgericht paard te zien zou zijn. Omdat ik nu eenmaal dol ben op dieren en al heel wat over afgerichte paarden had gezien en gelezen, stond ik klaar toen deze voorstelling voor het eerst openging, en daar maakte ik kennis met CAPTAIN, het geschoolde paard, of, zoals hij wel genoemd wordt, “het paard met het menselijke brein”. Mijn mening over de aard van Captains intelligentie heb ik verderop vastgelegd, maar zijn eerste voorstelling was voor mij een genot. Hij zag er innemend uit. Hij leek goed verzorgd, tevreden, gelukkig en bereid om zijn nummer af te werken. Er was niets te zien van het tegenstribbelen, de zweepslagen, de scherpe bevelen en de lelijke blikken die je zo vaak ziet op de koppen van “afgerichte dieren” wanneer ze hun kunstjes moeten opvoeren. De meeste van die arme schepsels laten zo duidelijk merken dat ze in de val zitten, dat ze gedwongen worden te doen wat ze niet willen en dat ze daar wrok over koesteren, dat ik de aanblik van hun woede en vernedering zelden kan verdragen, want dat is wat bijna elk dier mij op zulke vertoningen overduidelijk laat zien. Hier stond daarentegen een dier dat plezier had in zijn werk. Hij zag het als een spelletje, net zoals mijn eigen Arabische veulen vrij rondrennen ziet, en daarna zijn kraal in geleid en geaaid worden. Na wat gekheid vroeg zijn baas hem het aantal dames op de eerste rij te tellen. Captains ogen begonnen meteen aan het ene eind, volgden de rij tot aan het andere eind, en door met zijn hoef te tikken gaf hij het aantal aan. Er werden verscheidene soortgelijke vragen gesteld, zoals hoeveel heren er op de tweede rij zaten, hoeveel vrouwen er langs het gangpad zaten, hoeveel meisjes of jongens er op de tweede of derde rij zaten, enzovoort, en telkens gaf Captain het juiste antwoord.
Toen werd er een standaard naar voren gebracht met cijfers, waaraan leren lussen of houders waren bevestigd. Die hingen in de standaard, of het rek, zonder enige onderlinge volgorde, en talloze latere waarnemingen hebben mij ervan overtuigd dat er geen volgorde bestaat waarin ze kunnen worden gehangen die voor Captain enig verschil maakt. Hier liet hij zien hoe vertrouwd hij was met getallen, door elk cijfer dat werd genoemd uit het rek te halen. Daarna volgden rekenproeven, zoals het optellen van getallen als 9 plus 6 plus 7. Captain pakte meteen het cijfer 2, liet het vallen, pakte het weer op en liet het nog eens zien. Aftrekken ging even goed, net als vermenigvuldigen tot 12 maal 12, en de antwoorden waren steevast juist.
Bij het geven van de antwoorden tikte hij met een van zijn voorbenen, maar op verzoek van zijn baas gaf hij een deel van het antwoord met het ene been en de rest met het andere, en hij wisselde zelfs af met zijn achterbenen.
Nu werden er een aantal eenvoudige bevelen gegeven en vragen gesteld, waarop het paard antwoordde door zijn hoofd te schudden voor Nee of te knikken voor Ja. Hij ging zitten als hem dat werd gevraagd, krabde zijn hoofd met zijn rechter- of linkerachterbeen, liet op verzoek zijn rechter- of linkervoet zien, of stampte met zijn rechter- of linkervoet wanneer dat werd gevraagd, of stampte met zijn rechter- of linkerachterbeen als hem dat werd opgedragen. Werd hem gezegd water te pompen, dan zwaaide hij zijn hoofd onafgebroken op en neer, en op bevel zwaaide hij zijn hoofd naar rechts en naar links. Werd hem gevraagd te lachen, dan opende hij zijn mond en liet hij zijn tanden zien, en even gewillig wiebelde hij met zijn oren. Werd hem gezegd zijn tong uit te steken, dan kwam die er onmiddellijk uit, en kreeg hij het bevel een hobbelpaard van zichzelf te maken, dan zette hij zijn achterbenen stevig neer en rekte hij zich vervolgens uit door zijn voorbenen zo ver mogelijk naar voren te zetten.
Daarna moest hij een kurkentrekker van zichzelf maken: hij zette alle vier zijn benen bij elkaar en draaide in een kurkentrekkerbeweging rond. Op het bevel “Andersom!” ging hij meteen de andere kant op.


Toen volgde een demonstratie van Captains kleurherkenning. Er werd voor het publiek een rek neergezet met tien of vijftien gekleurde lappen. Het paard werd gevraagd om, zeg, de derde dame op de tweede rij uit te kiezen, naar de kleur van haar hoed (of sjaal, jurk, handschoenen of een ander kledingstuk) te kijken en dan de lap uit het rek te pakken die overeenkwam met de kleur van dat kledingstuk. Daarbij vergiste hij zich zelden.
Nu volgde een vertoning met blinddoek. Zoals zijn baas uitlegde, sloot dit elke mogelijkheid van heimelijke samenwerking volledig uit, althans voor zover het erom ging dat Captain een signaal zou kunnen zien. De blinddoek was een leren masker dat op zijn plaats werd gehouden door de oren en een steun- en sluitriem, waarbij het leer de ogen volledig bedekte.
Alle verschillende bevelen, “Pompen”, “Wiebel met je oren”, “Lachen”, “Steek je tong uit”, “Kurkentrekker”, “Zeg ja!”, “Nee!”, werden gegeven en onmiddellijk en correct opgevolgd. Daarna werd Captain gevraagd in zijn rechterknie te bijten, zijn linkervoet op te tillen, zijn hoofd te krabben met zijn linker- of rechterachterbeen, enzovoort.
Nu werden er getallen gevraagd en optel-, aftrek- en vermenigvuldigsommen opgegeven, en de antwoorden werden uitgestampt, of uitgetikt, met welk been er ook maar werd voorgesteld.
Toen werd zijn geheugen op de proef gesteld. Er werd een rode lap om zijn rechtervoorknie gebonden en een witte om zijn linkerachterbeen. Terwijl ze werden vastgeknoopt, drukte zijn baas hem zorgvuldig op het hart het niet te vergeten. Een paar minuten lang werd hij nu met getallen beziggehouden, en daarna werd hem om de witte lap gevraagd, en vervolgens om de rode. Beide keren gaf hij de lap die werd gevraagd. Maar er moet bij worden opgemerkt dat de heer Sigsbee hem in geen van beide gevallen het bevel gaf. Iemand in het publiek werd gevraagd de lap te noemen in de kleur die hij maar wilde, en verscheidene keren deed ik het verzoek zelf. Daarna werd de blinddoek afgedaan.
Vervolgens kwam de vertoning met de kassa: Captain werd gevraagd een papieren dollar te pakken en die daarna in klein zilvergeld te wisselen, waarop hij een halve dollar en twee kwartdollars tevoorschijn haalde. Er waren veel variaties op het gebruik van geld, en op al die verzoeken reageerde hij nauwkeurig.
Toen werd hij naar de buisklokken geroepen en kreeg het publiek te horen dat Captain “Nearer, My God to Thee” of “The Suwanee River” kon spelen en dat het mocht kiezen. Er werd om het eerste lied gevraagd en Captain speelde het correct wat de noten betreft, al werd de maat niet gevolgd, en dat had ook niet gekund, omdat de klepel werd bewogen doordat het paard met zijn neus een hendel omhoogduwde.
Dit waren, in grote lijnen, zijn prestaties. Ze verrukten me, maar ze brachten me tegelijk in verwarring. Hoe kreeg hij ze voor elkaar? Dankzij de vriendelijkheid van zijn eigenaar, de heer W. A. Sigsbee, mocht ik Captain in zijn stal bezoeken zo vaak als ik wilde. Naarmate ik hem beter leerde kennen, groeide mijn belangstelling, tot ik besloot dat ik zijn verhaal wilde schrijven. Toen ik dat met de heer Sigsbee besprak, stemde hij er grif mee in, maar op de een of andere manier was mijn jaar in San Francisco zo vol dat de grote tentoonstelling sloot zonder dat deze aangename taak was volbracht.
Het jaar daarop ontmoetten we elkaar echter opnieuw, op de Panama-California International Exposition in San Diego, en daar nam ik de tijd die nodig was om het volgende verhaal te schrijven.
Al kan ik niet met Homer Davenport zeggen dat paarden me zo diep hebben beziggehouden dat ik op mijn drie jaar en negen maanden al tekeningen van Arabische paarden maakte, ik kan naar waarheid zeggen dat ik altijd belangstelling heb gehad voor elk dier dat ook maar iets liet zien van wat doorgaans als menselijke intelligentie wordt beschouwd. Ik ben geboren en getogen als een goede methodist. God was voor mij de Schepper van alle dingen, en hoezeer mijn geloof in andere religieuze zaken ook is bijgesteld of veranderd, op dat punt geloof ik nog altijd wat ik altijd heb geloofd. Als God dan de Schepper is van alle dingen, bezield en onbezield, dan is elk schepsel, hoog of laag, een uiting van Zijn gedachte, Zijn zorg en Zijn liefde, en zijn ze allemaal geboren – geschapen – uit dezelfde Geest en dus aan elkaar verwant. Voor mij is dit een waarheid die krachtiger is dan louter logica haar ooit zou kunnen maken. Er is een Geest in mij – ongetwijfeld van de Schepper – die van deze waarheid getuigt. Daarom ken ik geen verschil tussen de geest in het paard en die in de mens, behalve in de mate waarin hij zich naar buiten toe openbaart. Mijn goede vriend John Burroughs schrijft echter:
We weten dat de dieren in geen enkele eigenlijke zin denken zoals wij, of begrippen en ideeën hebben, omdat ze geen taal hebben. Denken in eigenlijke zin is onmogelijk zonder taal; de taal is het begrip. Onze ideeën zijn even onlosmakelijk verbonden met de woorden als de vorm met de stof. We kunnen zonder taal indrukken, waarnemingen en emoties hebben, maar geen ideeën. Het kind neemt dingen waar, onderscheidt dingen, kent zijn moeder van een vreemde, is boos, of blij, of bang, lang voordat het enige taal of enige eigenlijke begrippen heeft. Dieren kennen alleen dingen via hun zintuigen, en deze “kennis is beperkt tot dingen die in tijd en ruimte aanwezig zijn”. Reflectie, of in gedachten tot zichzelf terugkeren – daartoe zijn ze niet in staat. Hun enige taal bestaat uit allerlei kreten en roepen, uitingen van pijn, schrik, vreugde, liefde en woede. Via deze kreten en roepen communiceren ze met elkaar en gaan ze in elkaars geestelijke of gevoelsmatige toestand delen. Een hond blaft ook op verschillende tonen, die elk een ander gevoel van de hond uitdrukken. . . . Het loeien en bulken van gehoornd vee drukt verschillende dingen uit. De kraai kent vele soorten gekras, die ongetwijfeld verschillende betekenissen overbrengen. De alarm- en angstkreten van de vogels worden begrepen door alle wilde dieren die ze horen; er wordt hun een gevoel van alarm overgebracht – een emotie, geen idee. Wij ontwikkelen ideeën uit onze emoties, en emoties worden vaak door onze ideeën voortgebracht. Een mooie lenteochtend of een uitzicht vanaf een bergtop maakt iemand blij, en die blijdschap kan een intellectuele vorm aannemen. Maar zonder taal zou die blijdschap geen gestalte kunnen krijgen in ideële begrippen. . . . We hoeven ons de dieren alleen maar voor te stellen als gewoonlijk verkerend in een toestand die vergelijkbaar is met, of gelijk is aan, het niet-denkende en onwillekeurige karakter van een groot deel van ons eigen leven. Het zijn gewoontedieren. Ze zijn volledig ondergedompeld in de onbewuste, onwillekeurige natuur waaruit wij oprijzen en waarboven ons hogere leven zich afspeelt.[1]
Deze logica lijkt volledig en onaantastbaar. En toch is er iets in mij dat er geen genoegen mee neemt. Ik geef Burroughs het argument gewonnen en val dan terug op mijn eigen innerlijke bewustzijn, met een redenering die ongeveer zo gaat: we kennen de taal van de dieren nu nog niet; we weten niet eens of ze er een hebben. Hun leven lijkt opgesloten in het donkere hok van het dierlijke bestaan, waar geen sprankje van ons soort intellectuele licht hen bereikt. Maar zou het niet kunnen dat ze die gevangenschap voelen en proberen eraan te ontsnappen? De indianen hebben veel legenden die vertellen over een tijd waarin goden, mensen, dieren en de hele natuur één gemeenschappelijke taal hadden. Zou dat niet waar kunnen zijn, of, als het niet waar is voor het verleden, een visioen van wat de toekomst vanzelf zal brengen? Als God de Schepper is, moet Hij Zijn hele schepping omvatten. Naarmate wij dichter tot Hem naderen – en Browning beweert dat we allemaal goden zijn, zij het in de kiem – zouden we de taalloze dieren dan niet beter gaan begrijpen?
Doordat we de Hebreeuwse wet hebben aanvaard zoals die in het Oude Testament wordt uiteengezet, zijn we de dieren gaan zien als uitsluitend voor ons nut geschapen, om te gebruiken zoals het ons goeddunkt. Helaas heeft die macht om te gebruiken degenen met maar een klein beetje vriendelijkheid in hun aard het gevoel gegeven dat ze ook binnen hun mannelijke rechten blijven als ze de dieren misbruiken. Lijkt dat idee, gezien de grootsheid van het heelal en de eindigheid van de mens vergeleken met het geheel, niet absurd?
Het boeddhisme en het hindoeïsme leren dat al het leven Eén is: dat het op zijn reis van onbewustzijn naar zelfbewustzijn door alle rijken van de natuur trekt – mineraal, plant, weekdier, reptiel, vogel, dier, mens, tot aan de bovenmens. Ze zeggen over dit leven dat “het slaapt in het mineraal, droomt in de bloemen, ontwaakt in het dier en actief wordt in de mens”. Daarom behandelt de hindoe de dieren als zijn jongere broers, en het slachten en mishandelen van dieren dat in het Westen wordt geduld en bedreven, is in het Oosten vrijwel onbekend, behalve waar de zogenaamde westerse beschaving is binnengedrongen. Ook deze opvatting zou de argumenten en de logica van Burroughs overstijgen.
En dan: zou het niet ons voorrecht kunnen zijn de dieren te helpen ontsnappen uit hun donkere kerkercel naar het licht van de geestelijke oefening? Ik zie geen reden waarom dieren zich niet zouden ontwikkelen, op de ladder zouden stijgen en net als de mens taal, verstand, begrippen en ideeën zouden ontwikkelen. Het kan beslist geen kwaad om het mogelijk te achten, erop te hopen en eraan te werken. Liefde is in veel opzichten een grote openbaarder, en de liefde van de mens, met verstand ingezet in de omgang met dieren, kan een geweldige hulp zijn bij het openen van de deur van hun dierlijke kerker.
Daarom juich ik elke poging toe, of het nu gaat om een kind met zijn huisdier, een herder met zijn hond, een vrouw met haar papegaai of een geleerde met zijn paarden, om de weg te vinden die het dier helpt zijn verwantschap met de mens te leren kennen. Te lang hebben we aangenomen dat de kloof tussen dier en mens niet te overbruggen was. De aannames van de mens hebben de kennis voor hem buitengesloten. Waarom is hij, in plaats van “aan te nemen” dat het paard geen intelligentie had, niet wetenschappelijk aan de slag gegaan om uit te zoeken wat het wél had? Net zoals Sir John Lubbock met allerlei schepsels experimenteerde om hun smaak, reuk, tastzin enzovoort te onderzoeken, alleen op een grotere en hogere manier, had de mens de intelligentie van paarden kunnen testen en daarna kunnen proberen haar te verbeteren.
Mensen nemen over de meeste dingen te veel aan – het instinct van dieren en het verstand van mensen niet uitgezonderd. Waar ik met nadruk en kracht tegen wil protesteren, is de aanname dat we alles weten wat er over intelligentie te weten valt: dat we de grenzen kennen die de natuur zelf aan haar ontwikkeling heeft gesteld, en dat alle pogingen om haar verder te ontwikkelen zinloos zijn. Ik beweer dat we het niet weten; dat we zelfs nog nooit hebben geprobeerd het te weten; en dat we pas wanneer mensen met een liefdevol, toegewijd en meelevend hart en een onverdeeld doel proberen alles te ontwikkelen wat er in de geest van alle lagere dieren zit – honden, katten, herten en ook paarden –, een echt fundament zullen krijgen voor onze aannames over dit onderwerp.
Ik ben nog altijd eenvoudig genoeg om onvoorwaardelijk te geloven in de geestelijke Bestuurder van het heelal die we God noemen. Ik ben nog altijd verknocht aan het geloof dat, zoals Browning zegt in “Saul”,
God alle schepselen schiep en hun onze liefde en onze vrees gaf,
Ten teken dat wij en zij Zijn kinderen zijn, hier één gezin.
Romanes schrijft het paard een intelligentie toe die lager is dan die van de grotere roofdieren, de olifant of zelfs de ezel. Toch stelt hij dat het gevoelsleven van het paard opmerkelijk is, en dat er door via de emoties te werken prachtige resultaten in de africhting zijn bereikt. Hij zegt dat het een aanhankelijk dier is, blij als het wordt geaaid, jaloers op soortgenoten die worden voorgetrokken, dol op spelen met anderen van zijn soort en volledig opgaand in het plezier van de jacht. Paarden tonen ook in sterke mate trots, net als muildieren trouwens, en zijn onmiskenbaar ingenomen met kleurige opschik.
Is het dan ondenkbaar dat deze dieren op een dag, op de een of andere manier, een deur open vinden waardoor ze het rijk van de spraak kunnen betreden? Voelen is beslist een grote stap in de richting van uitdrukken, en naar mijn idee wijst het bezit van het ene vermogen erop dat het andere niet ver weg is.
Met grote belangstelling lees ik de argumenten – iets anders dan louter aannames – van hen die beweren dat het instinct van dieren en het verstand van mensen twee afzonderlijke en verschillende dingen zijn; dat er een diepe kloof tussen ligt die de lagere orde nooit kan oversteken. Dat geloof ik niet. Ik ben het veeleer eens met Romanes, die zegt:
Er is geen duidelijke grens te trekken tussen instinct en verstand. Of we nu kijken naar het opgroeiende kind of naar de opklimmende reeks van het dierlijk leven, we zien dat instinct in onmerkbare gradaties overgaat in verstand.
Instinct omvat beslist een soort geestelijke handelingen, en door dit kenmerk onderscheidt het zich duidelijk van de reflexhandeling. Eén opvallend verschil tussen instinct en verstand is, zo stel ik, dat instinctieve handelingen gelijkvormig zijn, ook al worden ze door verschillende individuen van dezelfde soort uitgevoerd, terwijl het verstand – hoe beperkt het ook werkt – leidt tot het uitvoeren van individuele handelingen, die tot afzonderlijke persoonlijkheden beperkt blijven. Instinct houdt in: “geestelijke activiteit die gericht is op het tot stand brengen van een aangepaste beweging, voorafgaand aan individuele ervaring, zonder noodzakelijke kennis van de verhouding tussen de gebruikte middelen en de bereikte doelen, maar onder dezelfde passende omstandigheden op dezelfde wijze uitgevoerd door alle individuen van dezelfde soort”.[2]
In al deze opzichten verschilt instinct van verstand, in die zin dat het verstand, “naast het feit dat het een geestelijk bestanddeel omvat en bij aangepaste handelingen betrokken is, altijd volgt op individuele ervaring, nooit anders handelt dan op grond van een bepaalde en vaak moeizaam verworven kennis van de verhouding tussen middelen en doelen, en er verre van is dat het onder dezelfde passende omstandigheden altijd op dezelfde wijze wordt uitgevoerd door alle individuen van dezelfde soort”.[3]
Waar middelen opzettelijk op doelen worden afgestemd, is er een duidelijke aanwijzing van verstand. Ik beweer dat Captain dit vermogen tot afstemming bezit, even onmiskenbaar als ikzelf, al is het natuurlijk op een veel lager niveau. Een voorbeeld: toen Captain uit eigen beweging, nadat hij zijn stalknecht na het wekken toch weer slapend aantrof, opnieuw naar hem toe ging en de dekens van zijn bed trok, kan dat de eerste keer toeval zijn geweest. Het leidde ertoe dat de stalknecht wakker werd, opstond en het paard voerde. Was het dan geen bewuste afstemming van middelen op dat doel toen Captain de volgende ochtend, toen de stalknecht niet opstond om hem te voeren, doelbewust naar hem toe ging en de dekens van hem aftrok, en dat sindsdien altijd heeft gedaan?
Romanes geeft in zijn Animal Intelligence duidelijk aan langs welke weg we de werking van dierlijke intelligentie kunnen bestuderen of onderzoeken. Hij zegt:
Als we onze eigen geest beschouwen, hebben we een onmiddellijk besef van een zekere stroom van gedachten of gevoelens, die de meest wezenlijke dingen zijn, en zelfs de enige dingen, waarvan we ons bewust zijn. . . . Maar bij onze objectieve analyse van andere of vreemde geesten hebben we zo’n onmiddellijk besef niet; al onze kennis van hun werking komt als het ware tot ons via gezanten – en die gezanten zijn de activiteiten van het organisme. . . . Uitgaande van wat ik subjectief weet van de werking van mijn eigen individuele geest, en van de activiteiten waartoe die in mijn eigen organisme aanzet, leid ik naar analogie uit de waarneembare activiteiten van andere organismen af welke geestelijke processen eraan ten grondslag liggen.[4]
Bij welke hypothese over de ontwikkeling van menselijke of dierlijke intelligentie ook, is het duidelijk dat het verstandelijk vermogen van een uiterst wisselende kwaliteit is. Er bestaat een duidelijke, zij het allerminst scherp afgebakende, glijdende schaal van intelligentie. Iedereen weet dat een hond meer intelligentie toont dan een kikker, en een paard meer dan een schildpad; en menselijke intelligenties liggen even ver uit elkaar als die van de Igorot en een Hottentot en die van een Gladstone of een Tagore. Waar het paard staat op de glijdende schaal van de algemene intelligentie, weet ik niet; en ik kan ook niet precies zeggen waar Captain thuishoort op de wisselende schaal van de intelligentie van paarden in het algemeen. Maar dit weet ik wel. Hij heeft intelligentie, en die gaat ver uit boven wat de meeste paarden gewoonlijk laten zien. En met Captain Sigsbee geloof ik vast dat africhting en discipline ertoe bijdragen dat de intelligentie van de hogere orde van paarden wordt opgetild tot het niveau van de lagere klasse van mensen, of dat van een kind.
Ik ben uitgesproken tegen de aanname dat de intelligentie van paarden een vaste en onveranderlijke geestelijke grootheid is; dat geen enkele hoeveelheid vriendelijke, meelevende en begripvolle training door bedachtzame mensen iets zal toevoegen aan wat ze al bezitten, of het verder zal ontwikkelen. Ik geloof, zo vast dat geen logische formule dat geloof aan het wankelen kan brengen, dat elk voortdurend contact tussen de ziel van de mens en wat er in paarden ook maar met de ziel overeenkomt, ertoe moet leiden dat die ziel ontwaakt, tot leven komt en zich verdiept – iets in zowel mens als dier.
In dit licht moet dus worden begrepen wat ik over Captains “menselijke intelligentie” schrijf. Hij is in ontwikkeling. Hij is tot zover ontwaakt. Hij is aan de opwaartse reis begonnen. Hoe meer hij “geschoold” wordt, hoe sterker hij een ware gelijkenis met menselijke intelligentie zal vertonen.
Als deze bladzijden op enige wijze de dag dichterbij brengen waarop de mens meer medeleven voelt met zijn mindere of jongere broers en zussen, dan ben ik ruimschoots beloond voor de moeite van het schrijven.
George Wharton James.
De tentoonstelling, San Diego, Kerstmis 1916.
Vertaald uit het Engels. Lees het origineel