HipologiaKonie w kulturze
Słynne konie w historii, które zmieniły świat
Słynne konie zbierają legendy tak, jak siwek zbiera plamy ze stajni. Oto dziesięć koni, które naprawdę coś zmieniły (bitwę, rasę, sport, naukę), a przy nich to, co mówią źródła, oddzielone od tego, co ludzie dopisali później.

| Koń | Lata życia | Czym się zapisał | Rasa |
|---|---|---|---|
| Bucefał | zm. 326 p.n.e. | Koń bojowy Aleksandra Wielkiego | Nieznana |
| Marengo | ok. 1793–1831 | Siwy wierzchowiec bojowy Napoleona | Koń arabski |
| Copenhagen | 1808–1836 | Niósł Wellingtona pod Waterloo | W większości koń pełnej krwi angielskiej |
| Figure | 1789–1821 | Założyciel rasy morgan | Pierwszy morgan |
| Eclipse | 1764–1789 | Niepokonany; przodek większości koni wyścigowych | Koń pełnej krwi angielskiej |
| Comanche | zm. 1891 | Ocalał spod Little Bighorn | Nieznana |
| Mądry Hans | występował w 1904 | Nauczył naukowców badań metodą ślepej próby | Kłusak rosyjski |
| Seabiscuit | 1933–1947 | Pojedynek (match race) z 1938 roku | Koń pełnej krwi angielskiej |
| Sergeant Reckless | zm. 1968 | Odznaczona weteranka amerykańskiej piechoty morskiej | Halla |
| Secretariat | 1970–1989 | Potrójna Korona w 1973 roku | Koń pełnej krwi angielskiej |
Bucefał
Udokumentowane: Na tyle, na ile cokolwiek może być udokumentowane, skoro zachowane relacje spisano jakieś cztery stulecia później. Według Plutarcha handlarz z Tesalii zaoferował konia ojcu Aleksandra, Filipowi, za ogromną sumę trzynastu talentów; nikt nie potrafił go dosiąść, a młody Aleksander zauważył, że koń płoszy się przed własnym cieniem, i odwrócił go pyskiem do słońca. Plutarch i Arrian zgodnie podają, że Bucefał padł mniej więcej w czasie bitwy nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e., w wieku około trzydziestu lat, a Aleksander założył na jego pamiątkę miasto Bucefala.
Legenda lub kwestia sporna: Okoliczności jego śmierci. Plutarch pisze, że według większości autorów zginął od ran odniesionych w bitwie; Arrian stwierdza wprost, że padł ze starości i wyczerpania. Opowieści o tym, że pożerał ludzi i urodził się tego samego dnia co Aleksander, pochodzą z późniejszego, w dużej mierze zmyślonego „Romansu o Aleksandrze”. Żaden z antycznych autorów nie podaje rasy, więc określenie „tesalski” dotyczy sprzedawcy, a nie konia. Więcej o tej parze piszemy tutaj.
Marengo
Udokumentowane: W National Army Museum w Londynie przechowywany jest szkielet niewielkiego siwego ogiera arabskiego, mierzącego około 14 hands, którego po bitwie pod Waterloo w 1815 roku przywieziono do Anglii, gdzie żył do 1831 roku. Według muzeum Napoleon zdobył go w Egipcie w 1799 roku i nazwał na pamiątkę swojego zwycięstwa pod Marengo, a koń w ciągu swojej służby był ranny osiem razy.
Legenda lub kwestia sporna: Czy Napoleon w ogóle miał konia o imieniu Marengo. Autorka Jill Hamilton, która napisała o tym książkę, zwraca uwagę, że imię to nie pojawia się w rejestrach cesarskich stajni, i sugeruje, że szkielet należy do konia zapisanego pod innym imieniem. Napoleon jeździł na bardzo wielu siwych arabach i to był najpewniej jeden z nich. Imię mogło zostać dodane później dla ozdoby.
Copenhagen
Udokumentowane: Copenhagen, urodzony w 1808 roku wnuk Eclipse’a (o nim niżej) po ojcu Meteorze, miał krótką i niczym niewyróżniającą się karierę wyścigową, zanim trafił na wojnę na Półwyspie Iberyjskim, gdzie kupił go książę Wellington. Książę jeździł na nim przez cały dzień bitwy pod Waterloo. Copenhagen padł w posiadłości księcia, Stratfield Saye, w 1836 roku, w wieku 28 lat, i został tam pochowany z honorami wojskowymi.
Legenda lub kwestia sporna: Ile dokładnie książę spędził w siodle. W druku pojawia się szesnaście, siedemnaście i osiemnaście godzin; uczciwa wersja brzmi „cały dzień”. Copenhagena często nazywa się koniem pełnej krwi angielskiej i w większości nim był, ale matka jego matki pochodziła po arabie od klaczy typu hunter, co kosztowało go miejsce w księdze stadnej.
Figure

Współczesny morgan. Każdy koń tej rasy wywodzi się od jednego niewielkiego gniadego ogiera.
Udokumentowane: Gniady ogierek urodzony w Nowej Anglii w 1789 roku trafił w ręce Justina Morgana, nauczyciela i kompozytora z Randolph w stanie Vermont. Figure przechodził z rąk do rąk, ciężko pracował na swoje utrzymanie i padł w Vermoncie w 1821 roku, bo nikt nie wyleczył go po kopnięciu przez innego konia. Przede wszystkim dzięki trzem synom (Shermanowi, Bulrushowi i Woodbury’emu) dał początek rasie morgan, jednej z pierwszych ras amerykańskich, która z kolei ukształtowała kłusaka amerykańskiego, amerykańskiego konia siodłowego i Tennessee Walking Horse.
Legenda lub kwestia sporna: Jego pochodzenie. Tradycyjnie za ojca uznaje się konia o imieniu True Briton, ale samo American Morgan Horse Association przyznaje, że sprawa pozostaje otwarta. Opowieści o maleńkim koniu, który ciągnął więcej i biegał szybciej niż wszystko inne w Vermoncie, spisano dziesiątki lat później i z wiekiem tylko zyskały na barwności.
Eclipse
Udokumentowane: Urodził się w 1764 roku, w roku zaćmienia Słońca, startował osiemnaście razy i nigdy nie przegrał, a kilka z tych zwycięstw odniósł walkowerem, bo nikt nie chciał się z nim ścigać. W hodowli dał setki zwycięzców. Jego szkielet przechowuje Royal Veterinary College w Londynie, a badanie naukowców z Cambridge i RVC z 2012 roku wykazało, że większość kości, łącznie z czaszką, rzeczywiście należy do niego.
Legenda lub kwestia sporna: Słynną przepowiednię, że Eclipse wygra, a reszta będzie „nigdzie”, przypisuje się hazardziście Dennisowi O’Kelly’emu; to jednak tradycja, a nie zapis źródłowy. Do często powtarzanej liczby, według której od Eclipse’a pochodzi 95% koni pełnej krwi angielskiej, trzeba podchodzić ostrożnie: badania genetyczne pokazują, że około 95% linii męskich wywodzi się od jednego ogiera założyciela, Darley Arabiana, a prawie wszystkie z nich biegną przez Eclipse’a.
Comanche
Udokumentowane: Comanche był wierzchowcem kapitana Mylesa Keogha z 7. Pułku Kawalerii w bitwie nad Little Bighorn w czerwcu 1876 roku. Dwa dni po bitwie żołnierze znaleźli go ciężko rannego na polu walki. Wyleczono go i resztę życia spędził w pułku, aż padł w 1891 roku. Jego wypchane ciało wciąż można oglądać w University of Kansas Natural History Museum.
Legenda lub kwestia sporna: Że był jedynym ocalałym z bitwy. Nie był: przeżyły ją tysiące Lakotów, Czejenów i Arapahów, a także wiele koni kawaleryjskich, z których większość odeszła ze zwycięzcami. Comanche był jedyną żywą istotą, jaką armia odnalazła na tej części pola, na której walczył Custer. Jego pochodzenia nigdy nie odnotowano; zwykle opisuje się go jako konia z domieszką krwi mustanga, a wszystko, co dokładniejsze, to zgadywanie.
Mądry Hans
Udokumentowane: W 1904 roku w Berlinie emerytowany nauczyciel Wilhelm von Osten pokazywał publiczności konia, który wystukiwał kopytem wyniki działań arytmetycznych. Komisja trzynastu ekspertów nie dopatrzyła się żadnego oszustwa. Potem psycholog Oskar Pfungst przeprowadził testy jak należy. Gdy pytający znał odpowiedź, Hans prawie zawsze odpowiadał dobrze; gdy jej nie znał albo stał poza zasięgiem wzroku konia, Hans prawie nigdy nie trafiał. Odczytywał drobne, mimowolne ruchy głowy człowieka i na ten sygnał przestawał stukać.
Legenda lub kwestia sporna: Że był oszustwem. Nikt nie oszukiwał, a tak dokładne odczytywanie człowieka to samo w sobie spory spryt. To właśnie przez „efekt mądrego Hansa” eksperymenty na zwierzętach (i ludziach) prowadzi się dziś metodą ślepej próby. Pfungst nazwał go rosyjskim kłusakiem; zwykle uznaje się go za kłusaka orłowskiego.
Seabiscuit

Udokumentowane: Urodzony w 1933 roku, długo nie mógł złapać formy, a swoją długą karierę zakończył z 33 zwycięstwami w 89 startach. 1 listopada 1938 roku w pojedynku dwóch koni (match race) na torze Pimlico pokonał o cztery długości zdobywcę Potrójnej Korony, War Admirala, w czasie będącym rekordem toru, i został wybrany Koniem Roku. Po poważnej kontuzji nogi wrócił i wygrał Santa Anita Handicap w 1940 roku, dzięki czemu stał się wówczas koniem z najwyższą sumą wygranych w historii wyścigów.
Legenda lub kwestia sporna: Niewiele, co jest rzadkością. Historia niedocenianego konia z czasów Wielkiego Kryzysu jest w dużej mierze prawdziwa, choć Seabiscuit był dobrze urodzonym wnukiem Man o’ War, a nie koniem znikąd. Szerzej opisaliśmy jego historię i słynny pojedynek.
Sergeant Reckless
Udokumentowane: W październiku 1952 roku porucznik amerykańskiej piechoty morskiej kupił za 250 dolarów z własnej kieszeni niewielką kasztanowatą klacz na torze wyścigowym w Seulu, by nosiła amunicję dla plutonu dział bezodrzutowych 5. Pułku Piechoty Morskiej. W bitwie o posterunek Vegas w marcu 1953 roku w ciągu jednego dnia odbyła 51 kursów, w większości sama, przenosząc pod ostrzałem 386 pocisków o łącznej wadze ponad 9000 funtów na odcinku około 35 mil po wzgórzach. Była dwukrotnie ranna, w 1954 roku awansowano ją na sierżanta, a później na starszego sierżanta (staff sergeant); przeszła na emeryturę w Camp Pendleton w Kalifornii i padła w 1968 roku. W 2016 roku przyznano jej Medal Dickin (PDSA Dickin Medal).
Legenda lub kwestia sporna: Jej rasa. Często nazywa się ją kucem mongolskim, ale National Museum of the Marine Corps opisuje ją jako konia Halla, czyli koreańską wyścigową krzyżówkę rodzimego konia cheju z koniem pełnej krwi angielskiej. Jej koreańskie imię tłumaczy się zwykle jako „Płomień Poranka”.
Secretariat

Udokumentowane: W 1973 roku jako pierwszy od 25 lat zdobył Potrójną Koronę. Jego czas w Kentucky Derby, 1:59,40, wciąż jest najlepszym w historii, podobnie jak w Belmont Stakes: półtorej mili w 2:24, z przewagą 31 długości. Jego czas w Preakness przez dziesięciolecia budził spory, bo zawiódł zegar na torze; w 2012 roku Maryland Racing Commission przeanalizowała nagranie i ustaliła go na równe 1:53, co w chwili tamtego biegu było rekordem. Secretariat padł w 1989 roku.
Legenda lub kwestia sporna: Serce ważące 22 funty. Weterynarz, który przeprowadził sekcję, dr Thomas Swerczek, opisał zdrowe serce znacznie większe niż jakiekolwiek, które wcześniej widział, ale go nie zważył. Ta liczba to jego szacunek. Więcej o Secretariacie piszemy tutaj.
Dwa konie, które nie zmieściły się na liście
- Incitatus, koń wyścigowy Kaliguli, nigdy nie został konsulem. Starożytni autorzy piszą jedynie, że cesarz podobno to planował – a nie byli jego wielbicielami.
- Warrior, koń pełnej krwi angielskiej, który przez cztery lata nosił generała Jacka Seely’ego na froncie zachodnim i wrócił do domu, otrzymał w 2014 roku honorowy Medal Dickin w imieniu wszystkich zwierząt, które służyły w czasie pierwszej wojny światowej.
Jeśli masz ochotę na więcej, zajrzyj do tekstów o słynnych koniach wyścigowych, o Phar Lapie i jego wielkim sercu oraz o koniach z mitów, gdzie sprawdzanie faktów jest łatwiejsze.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał