Basiskennis over paardenPaardenkunde

Kunnen paarden overgeven? Waarom je paard lichamelijk niet kan braken

· The Equinest

Een dierenarts met een mondkapje onderzoekt een bruin paard met een witte bles

Nee. In de praktijk kan een paard niet overgeven. Wat naar binnen gaat, blijft binnen, en het hele leidingwerk is erop gebouwd om daarvoor te zorgen. Dat klinkt als een leuk weetje voor op een verjaardag, tot je beseft wat het betekent: als er iets misgaat in de maag van een paard, is er geen nooduitgang.

Waarom het niet kan

Overgeven is een gecoördineerde reflex. De hersenen geven het bevel, een klep bovenaan de maag gaat open en de buikspieren knijpen de maag zo hard samen dat alles teruggaat langs de weg waarlangs het gekomen is. Bij een paard loopt het bij elke stap mis.

  • De klep is te sterk. De spierring waar de slokdarm op de maag aansluit (de onderste slokdarmsfincter) is bij paarden veel krachtiger dan bij de meeste dieren. Hij werkt als een eenrichtingsklep: voer en gas gaan erin, en er komt niets terug.
  • De hoek klopt niet. De slokdarm komt onder een lage, schuine hoek in de maag uit. Als de maag opzwelt, bijvoorbeeld door gas, drukt hij tegen de klep en houdt hij die nog steviger dicht. Hoe voller de maag, hoe beter de afsluiting.
  • De maag kan niet worden samengeknepen. De maag van een paard ligt diep in de borstkas, waar de buikspieren er geen vat op krijgen.
  • De reflex is nauwelijks aanwezig. De zenuwbanen die bij andere dieren het braken in gang zetten, zijn bij paarden slecht ontwikkeld, als ze al bestaan.

Die uitleg komt van Joe Bertone, specialist in de interne geneeskunde bij dieren, die erover schreef in EQUUS. Paarden staan daarin overigens niet alleen. Ratten, muizen en konijnen kunnen evenmin overgeven.

De maag van een paard bevat maar zo’n 8 tot 10 liter, ongeveer twee tot tweeënhalve Amerikaanse gallon. Dat is weinig voor een dier dat een halve ton weegt.

Niemand weet zeker waarom paarden zo in elkaar zijn gaan zitten. De gangbare verklaringen zijn dat een dier dat erop gebouwd is om de hele dag kleine beetjes gras te knabbelen, en dat kieskeurig is in wat het eet, zelden iets terug naar boven hoefde te brengen, en dat een goed afgesloten maag handig is als je overlevingsplan eruit bestaat om in volle galop weg te rennen terwijl je darmen ertegenaan stuiteren. Het zijn allebei onderbouwde gissingen.

“Maar ik heb weleens voer uit de neus van een paard zien komen”

Dat zal best, en het was geen braaksel. Het was vrijwel zeker een slokdarmverstopping (choke).

Een slokdarmverstopping bij paarden is iets anders dan je verslikken bij mensen. De luchtpijp is vrij en het paard kan gewoon ademen. Wat verstopt zit, is de slokdarm, meestal door een prop voer die te snel is doorgeslikt of niet goed is gekauwd. Omdat de verstopping boven die eenrichtingsklep zit, lopen voer en speeksel terug en komen ze uit de neusgaten.

Het Merck Veterinary Manual noemt de verschijnselen:

  • voer en speeksel dat uit de neusgaten komt
  • hoesten en flink kwijlen
  • de hals strekken of krommen, en er angstig uitzien
  • herhaalde pogingen om te slikken, te eten of te drinken

Wat je moet doen: haal al het voer en water weg, houd het paard rustig en bel je dierenarts. Veel verstoppingen lossen vanzelf op, maar hoe langer er een duurt, hoe meer schade hij aan de slokdarm kan aanrichten, en voer dat in de luchtpijp terechtkomt kan een longontsteking door verslikken (aspiratiepneumonie) veroorzaken. Probeer de verstopping niet zelf weg te spoelen met een tuinslang of een spuit, en geef het paard niets om het “door te spoelen”.

Veelvoorkomende oorzaken zijn droge brokken of niet-geweekte bietenpulp die haastig wordt opgeschrokt, hooi dat een gulzig paard naar binnen werkt, en een slecht gebit waardoor goed kauwen onmogelijk is. Week dus het voer dat geweekt moet worden, rem de schrokkers af en laat het gebit regelmatig controleren.

Waarom koliek hierdoor zo gevaarlijk is

Koliek betekent gewoon buikpijn, en de meeste gevallen zijn mild en gaan met behandeling over. Dat een paard niet kan overgeven, maakt de ernstige gevallen zo beangstigend.

Als de darm verderop verstopt zit, lopen vocht en gas terug in die kleine maag. Bij een hond of een mens zou de druk op de onaangename manier worden afgevoerd. Bij een paard houdt de klep stand, blijft de druk stijgen en scheurt in het ergste geval de maag. Een gescheurde maag is dodelijk.

Daarom is een van de eerste dingen die een dierenarts bij een paard met koliek doet een sonde via het neusgat tot in de maag opvoeren. Dat is de uitgang die het paard zelf niet heeft. Als er vocht door de sonde terugstroomt, vertelt dat de dierenarts veel over wat er aan de hand is, en door het af te laten lopen kan het leven van het paard worden gered.

Verschijnselen van koliek zijn onder meer:

  • met een voorbeen over de grond schrapen
  • omkijken naar de flank, of naar de buik trappen
  • steeds gaan liggen en weer opstaan, of rollen
  • de bovenlip omkrullen
  • zweten zonder gewerkt te hebben
  • zich uitstrekken alsof het wil plassen
  • niet willen eten, sloom overkomen, minder mest produceren

Paarden laten zelden alle verschijnselen zien. Vertoont jouw paard er ook maar één, bel dan je dierenarts en haal het voer weg terwijl je wacht. Geef geen medicijnen tenzij de dierenarts dat zegt, want pijnstillers kunnen precies de verschijnselen maskeren die de dierenarts moet zien. Over rollen gaat een apart artikel: waarom paarden rollen, en wanneer het op problemen wijst.

Ook bij vergiftiging geen tweede kans

Een hond die iets vreselijks heeft gegeten, kan vaak aan het braken worden gebracht. Bij een paard kan dat niet, dus alles wat is doorgeslikt, moet de hele weg door het lichaam afleggen.

Voorkomen is dus het grootste deel van het werk:

  • Ken je weide. Onze gids over giftige planten zet de planten op een rij die gevaarlijk zijn voor paarden, met foto’s.
  • Doe de voerkamer op slot. Een paard dat bij de graanbak weet te komen, kan zoveel eten dat zijn maag uitzet en er koliek en hoefbevangenheid ontstaan. Gebeurt het toch, bel dan meteen je dierenarts, ook als het paard zelf erg tevreden lijkt. Wie wacht op verschijnselen, verspeelt juist de tijd waarin een behandeling het best werkt.
  • Pas op met maaisel en tuinafval. Gemaaid gras en heggensnoeisel dat over het hek wordt gegooid, zijn een klassieke oorzaak van problemen.

Een paard voeren dat niet kan overgeven

Het hele systeem is gemaakt voor kleine hoeveelheden, vaak. Daar volgen een paar gewoonten uit:

  • Baseer het rantsoen op ruwvoer en laat het paard dat langzaam, verspreid over vele uren, opeten. Op onze pagina over hooi lees je meer over de soorten.
  • Verdeel graan en krachtvoer over meerdere kleine maaltijden in plaats van één grote.
  • Voer elke verandering in het rantsoen geleidelijk door, over een week of twee.
  • Zorg dat er altijd schoon water beschikbaar is.
  • Bereken met de Voercalculator hoeveel je paard echt nodig heeft, en met de Gewichtscalculator hoeveel het weegt.

Meer over de basis lees je in je paard voeren en algemene paardenverzorging. En wil je weten wat een paard nog meer met zijn bovenlip doet, behalve buikpijn aankondigen, lees dan over de flehmenreactie.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel