PaardenkundeBasiskennis over paarden

Waarom flehmen paarden? De wetenschap achter die gekke opgekrulde lip

· The Equinest

Een zwart paard met opgeheven hoofd en naar achteren gekrulde bovenlip

Afbeelding van Friese.

Je paard lacht je niet uit. Als een paard zijn hals strekt, zijn hoofd optilt en zijn bovenlip over zijn neusgaten omhoog rolt, analyseert het een geur. Dit heet flehmen, en het stuurt geur naar een tweede reukorgaan waarvan de meeste mensen niet weten dat paarden het hebben.

Waar je naar kijkt

Het verloop is altijd ongeveer hetzelfde. Het paard snuffelt ergens aan, heft zijn hoofd, strekt zijn hals naar voren, krult de bovenlip omhoog en naar achteren tot de voortanden en het tandvlees zichtbaar zijn, en houdt die houding een paar seconden vast terwijl het inademt. Daarna zakt de lip weer en gaat alles gewoon verder.

De naam is Duits. Flehmen betekent ongeveer “de boventanden ontbloten”, en het werd in 1930 als wetenschappelijke term geïntroduceerd door Karl Max Schneider, de directeur van de dierentuin van Leipzig. Het Engels heeft er nooit een beter woord voor bedacht, dus werd het gewoon geleend.

De tweede neus

Weggestopt in de bodem van de neusholte ligt het vomeronasaal orgaan, ook wel het orgaan van Jacobson genoemd. Het is een chemische sensor, los van het gewone neusslijmvlies dat alledaagse geuren verwerkt, en het heeft een eigen lijn naar de hersenen: de signalen gaan naar een gebied dat de accessoire bulbus olfactorius heet, en dat stuurt weer de delen van de hersenen aan die met voortplanting en sociaal gedrag te maken hebben.

Het is een specialist. Waar de gewone neus zich met geuren in de lucht in het algemeen bezighoudt, is het vomeronasaal orgaan afgestemd op feromonen en andere zware chemische signalen, het soort dat je vindt in urine, zweet en geboortevocht.

De flehmenhouding is de manier waarop het monster wordt afgeleverd. Volgens veterinair gedragsdeskundige Sharon Crowell-Davis, die al tientallen jaren onderzoek doet naar flehmen bij paarden, helpt de houding om geurmoleculen het orgaan in te krijgen. Het omkrullen van de lip over de neusgaten houdt vermoedelijk de lucht binnen terwijl dat gebeurt.

Bij de meeste dieren die flehmen, mondt het vomeronasaal orgaan uit in de bek. Paarden zijn de uitzondering: bij hen staat het alleen in verbinding met de neusgangen, en dat past bij een dier dat niet door zijn mond kan ademen.

Een donkere pony die zijn bovenlip naar achteren krult en zijn boventanden laat zien
Lip omhoog, neusgaten bedekt

Afbeelding van Gintautas Sadauskas

Een schimmelpony met een ruige voorlok die met opgekrulde lip zijn voortanden laat zien
Tanden en tandvlees in beeld

Afbeelding van Tim Zim

Een paard van onderaf gefotografeerd, met de bovenlip omhoog gerold naar de neusgaten
Het zicht van onderen

Afbeelding van fun3MD

Wie doet het, en wanneer

Hengsten doen het het vaakst. De klassieke aanleiding is de urine of mest van een merrie: de hengst snuffelt en flehmt dan, soms een paar keer achter elkaar. Het lijkt deel van de hofmakerij, maar je kunt het beter zien als onderzoek. Crowell-Davis beschrijft het als chemische voorbereiding op voortplantingsgedrag, niet als een direct onderdeel van de paring. Ook wat het paard ziet, speelt een rol. In een experiment flehmden hengsten die merries konden zien urineren vaker dan hengsten bij wie het zicht was afgeschermd.

Merries doen het minder, met één grote uitzondering. In de eerste uren na het veulenen flehmt een merrie vaak herhaaldelijk terwijl ze aan haar pasgeboren veulen en het geboortevocht ruikt. Het hoort waarschijnlijk bij de manier waarop ze leert wie haar veulen is. (Wacht je op een veulen? Onze drachtcalculator vertelt je wanneer je slaap begint te verliezen.)

Veulens doen het al vanaf hun eerste levensweken, en hengstveulens lijken er het meest op gebrand. In een veldstudie bij veulens van Welsh pony’s flehmden hengstveulens overdag ongeveer één keer per uur en merrieveulens ongeveer één keer per vijf uur. Een latere studie waarin veulens onder gecontroleerde omstandigheden werden getest, vond geen echt verschil tussen de seksen, dus het verschil heeft misschien meer te maken met waar jonge hengstjes allemaal aan snuffelen dan met een verschil in uitrusting.

Ruinen doen het ook. Castratie neemt het orgaan en de nieuwsgierigheid niet weg.

Buiten seks en veulens is de aanleiding meestal iets nieuws of sterks: een onbekend voer, een ontwormingsmiddel, liniment, je handcrème, een wortel die op een rare plek is geweest. Veel paarden flehmen op commando als je ze een nieuwe geur aanbiedt, en dat is het trucje achter heel wat foto’s van “lachende paarden”. (We hebben een hele galerij met lachende paarden.)

Wanneer de opgekrulde lip een waarschuwing is

Flehmen met een duidelijke oorzaak is normaal en onschuldig. Flehmen zonder een geur die het verklaart, kan een teken van ongemak zijn.

Zowel het Merck Veterinary Manual als het American College of Veterinary Surgeons noemt het omkrullen van de bovenlip bij de verschijnselen van koliek. Op zichzelf betekent het weinig. Neem het serieus als het paard ook een van deze dingen doet:

  • met de voorbenen schrapen, of omkijken naar zijn flank
  • gaan liggen en weer opstaan, of rollen
  • voer weigeren
  • zweten zonder te hebben gewerkt
  • minder mest produceren dan normaal

Die combinatie betekent: bel de dierenarts, en wel meteen. Omdat paarden niet kunnen overgeven, kan een pijnlijke buik sneller ernstig worden dan je zou verwachten. We hebben een aparte gids over het verschil tussen een vrolijke rolpartij en rollen van de koliek.

Paarden zijn niet de enigen

Flehmen komt bij allerlei zoogdieren voor. Katten doen een subtielere versie, met de bek een beetje open en een licht walgende uitdrukking. Geiten, schapen, giraffen, lama’s, tapirs, neushoorns, leeuwen en tijgers doen het allemaal, en olifanten hebben hun eigen variant. Onder de nauwere verwanten van het paard doen zebra’s en ezels het ook.

Mensen niet. Bij volwassenen wordt het orgaan over het algemeen gezien als een overblijfsel zonder werkende verbinding met de hersenen, en misschien vinden we de hele vertoning daarom zo grappig.

Kort samengevat

  • Flehmen is een manier om een geur te onderzoeken, geen uiting van emotie.
  • Het brengt geur naar het vomeronasaal orgaan, een tweede chemische sensor in de neus.
  • Hengsten doen het het vaakst, merries doen het rond het veulenen, en veulens van beide seksen beginnen er jong mee.
  • Nieuwe of sterke geuren lokken het bij elk paard uit.
  • Herhaaldelijk de lip omkrullen zonder geur als verklaring, samen met andere tekenen van pijn, is een reden om de dierenarts te bellen.

Paarden lezen veel meer met hun neus dan we denken, ook als het om ons gaat. Lees daarvoor het onderzoek naar paarden die menselijke emoties ruiken.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel