HipologiaPodstawy wiedzy o koniach
Dlaczego konie robią flehmen? Nauka stojąca za zabawnym podwijaniem wargi

Zdjęcie: Friese.
Twój koń wcale się z ciebie nie śmieje. Kiedy koń wyciąga szyję, unosi głowę i wywija górną wargę do tyłu nad nozdrza, analizuje zapach. Ten ruch nazywa się flehmen i kieruje woń do drugiego narządu węchu, o którego istnieniu u koni większość ludzi nie ma pojęcia.
Na co właściwie patrzysz
Sekwencja jest zawsze mniej więcej taka sama. Koń coś obwąchuje, unosi głowę, wyciąga szyję, podwija górną wargę do góry i do tyłu, aż widać przednie zęby i dziąsła, i przez kilka sekund trzyma tę pozę, wciągając powietrze. Potem warga opada i wszystko wraca do normy.
Nazwa jest niemiecka. Flehmen oznacza mniej więcej „obnażać górne zęby”, a jako termin naukowy wprowadził ją w 1930 roku Karl Max Schneider, dyrektor zoo w Lipsku. Angielski nigdy nie wymyślił lepszego słowa, więc je zapożyczył.
Drugi nos
W dnie jamy nosowej ukryty jest narząd lemieszowo-nosowy, zwany też narządem Jacobsona. To czujnik chemiczny, odrębny od zwykłej błony śluzowej nosa, która odpowiada za codzienne zapachy, i ma własne połączenie z mózgiem: jego sygnały trafiają do obszaru zwanego dodatkową opuszką węchową, a stamtąd do części mózgu związanych z rozrodem i zachowaniami społecznymi.
To specjalista. Podczas gdy główny nos zajmuje się ogólnie zapachami unoszącymi się w powietrzu, narząd lemieszowo-nosowy jest wyczulony na feromony i inne ciężkie sygnały chemiczne, takie jak te w moczu, pocie i płynach porodowych.
Poza flehmen to sposób dostarczenia próbki. Według Sharon Crowell-Davis, lekarki weterynarii specjalizującej się w behawiorze, która od dziesięcioleci bada flehmen u koni, ta postawa pomaga przesunąć cząsteczki zapachu do narządu. Uważa się, że podwinięcie wargi nad nozdrza zatrzymuje w tym czasie powietrze w środku.
U większości zwierząt, które robią flehmen, narząd lemieszowo-nosowy otwiera się do jamy ustnej. Konie są wyjątkiem: ich narząd łączy się tylko z przewodami nosowymi, co pasuje do zwierzęcia, które nie potrafi oddychać przez pysk.
Kto to robi i kiedy
Ogiery robią to najczęściej. Klasycznym bodźcem jest mocz lub odchody klaczy: ogier obwąchuje, a potem robi flehmen, czasem kilka razy z rzędu. Wygląda to na element zalotów, ale lepiej rozumieć to jako badanie. Crowell-Davis opisuje to jako chemiczne przygotowanie do zachowań rozrodczych, a nie bezpośrednią część krycia. Swoją rolę odgrywa też wzrok. W jednym z eksperymentów ogiery, które mogły widzieć oddające mocz klacze, robiły flehmen częściej niż ogiery, którym zasłonięto widok.
Klacze robią to rzadziej, z jednym dużym wyjątkiem. W pierwszych godzinach po porodzie klacz często raz po raz robi flehmen, wąchając nowo narodzone źrebię i płyny porodowe. To prawdopodobnie część tego, jak uczy się rozpoznawać swoje źrebię. (Jeśli czekasz na źrebię, nasz kalkulator źrebności podpowie ci, kiedy zacząć zarywać noce).
Źrebięta robią to od pierwszych tygodni życia, a ogierki wydają się najbardziej zapalone ze wszystkich. W badaniu terenowym źrebiąt kuców walijskich ogierki robiły flehmen mniej więcej raz na godzinę w ciągu dnia, a klaczki mniej więcej raz na pięć godzin. Późniejsze badanie, w którym źrebięta testowano w kontrolowanych warunkach, nie wykazało realnej różnicy między płciami, więc ta rozbieżność może mieć więcej wspólnego z tym, co młode ogierki obwąchują na co dzień, niż z jakąkolwiek różnicą w wyposażeniu.
Wałachy też to robią. Kastracja nie usuwa ani narządu, ani ciekawości.
Poza seksem i źrebiętami bodźcem jest zwykle wszystko, co nowe albo intensywne: nieznana pasza, preparat odrobaczający, mazidło, twój krem do rąk, marchewka, która leżała w dziwnym miejscu. Wiele koni zrobi flehmen na zawołanie, jeśli podsuniesz im nowy zapach – i na tym właśnie polega sztuczka stojąca za mnóstwem zdjęć „śmiejących się koni”. (Mamy całą galerię końskich uśmiechów).
Kiedy podwinięta warga jest ostrzeżeniem
Flehmen z oczywistej przyczyny jest normalny i nieszkodliwy. Flehmen bez zapachu, który by go tłumaczył, może być oznaką dyskomfortu.
Zarówno Merck Veterinary Manual, jak i American College of Veterinary Surgeons wymieniają podwijanie górnej wargi wśród objawów kolki. Samo w sobie niewiele znaczy. Potraktuj je poważnie, jeśli koń jednocześnie:
- grzebie nogą albo ogląda się na swój bok
- kładzie się i wstaje, albo tarza się
- odmawia jedzenia
- poci się, choć nie pracował
- oddaje mniej odchodów niż zwykle
Takie połączenie oznacza telefon do weterynarza, i to bez zwłoki. Ponieważ konie nie mogą wymiotować, bolący brzuch może stać się groźny szybciej, niż można by się spodziewać. Mamy osobny poradnik o tym, jak odróżnić tarzanie z radości od tarzania przy kolce.
Nie tylko konie
Flehmen występuje u wielu ssaków. Koty robią subtelniejszą wersję, z lekko otwartym pyszczkiem i miną łagodnego obrzydzenia. Robią to kozy, owce, żyrafy, lamy, tapiry, nosorożce, lwy i tygrysy, a słonie mają własną odmianę. Spośród bliższych krewnych konia robią to też zebry i osły.
Ludzie nie. U dorosłych narząd ten uważa się na ogół za szczątkowy, pozbawiony działającego połączenia z mózgiem – może dlatego cały ten występ wydaje nam się tak zabawny.
W skrócie
- Flehmen to sposób na zbadanie zapachu, a nie wyraz emocji.
- Dostarcza woń do narządu lemieszowo-nosowego, drugiego czujnika chemicznego w nosie.
- Ogiery robią to najczęściej, klacze w okolicach porodu, a źrebięta obu płci zaczynają w młodym wieku.
- Nowe lub ostre zapachy wywołują go u każdego konia.
- Powtarzające się podwijanie wargi bez zapachu, który by je tłumaczył, w połączeniu z innymi oznakami bólu, to powód, by zadzwonić do weterynarza.
Konie odczytują nosem znacznie więcej, niż im przypisujemy – w tym nas. Więcej na ten temat w badaniach o tym, jak konie wyczuwają ludzkie emocje węchem.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał


