Basiskennis over paardenPaardenkunde

Aan de tanden zie je hoe oud een paard is: zo schat je de leeftijd aan het gebit

· The Equinest

Aan de tanden kun je de leeftijd van een paard tot vijf jaar op een paar maanden nauwkeurig schatten, tussen vijf en tien jaar op een jaar of twee, en daarna nog maar ruwweg. De tanden van een jong paard komen volgens een vast schema door. Die van een ouder paard slijten alleen nog maar, en hoe snel ze slijten verschilt per paard.

Handen die de lippen van een paard uit elkaar houden om de voortanden te laten zien

De leeftijd wordt bijna helemaal bepaald aan de hand van de snijtanden, de twaalf voortanden: zes boven en zes onder. Ze worden per paar van het midden naar buiten benoemd als centrale snijtanden (tangen), middelste snijtanden (middens) en hoeksnijtanden (hoeken). Een volwassen paard heeft in totaal tussen de 36 en 44 tanden, afhankelijk van of het haaktanden en wolfstanden heeft, maar de kiezen zitten te ver naar achteren om veel te helpen.

Ga bij de schouder van het paard staan, niet ervoor. Duw de lippen voorzichtig opzij om de voorkant en de zijkant van het gebit te zien; voor de kauwvlakken moet de mond open, en dat leer je het best van iemand die het elke dag doet. Werkt het paard niet mee, laat het dan aan de dierenarts over.

Van geboorte tot vijf jaar: de kalender lezen

Veulens krijgen eerst tijdelijke tanden (melktanden), die klein, wit en schelpvormig zijn, met een duidelijke hals bij het tandvlees. Blijvende tanden zijn groter, hoekiger en geler. De tandwisseling is de betrouwbaarste klok die een paard heeft.

Leeftijd Wat je ziet
Eerste week Centrale melksnijtanden doorgebroken
4–6 weken Middelste melksnijtanden
6–9 maanden Melksnijtanden op de hoeken
2½ jaar Blijvende centrale snijtanden vervangen de centrale melktanden
3½ jaar Blijvende middelste snijtanden
4½ jaar Blijvende hoeksnijtanden
4–5 jaar Haaktanden, vooral bij mannelijke paarden
5 jaar Een “volledig gebit”: alle blijvende tanden aanwezig

Het ezelsbruggetje van de oude paardenmannen voor veulens, acht dagen, acht weken en acht maanden, is nauwkeurig genoeg om te onthouden. Wolfstanden, de kleine extra tandjes vóór de bovenste kiezen, verschijnen rond vijf à zes maanden, als het paard ze al krijgt.

Een paard met vier grote blijvende snijtanden in het midden en kleine melktanden op de hoeken is dus zo’n drieënhalf jaar oud, een paar maanden meer of minder, en dat kun je met een zekere stelligheid zeggen.

Van vijf tot tien jaar: kunden en sterren

Zodra alle blijvende tanden er zijn, lees je de slijtage van het kauwvlak.

  • Kunden. Elke nieuwe snijtand heeft een donker kuiltje midden in het kauwvlak. Naarmate de tand afslijt, wordt dat kuiltje ondieper en verdwijnt het. Volgens de traditie verdwijnen de kunden uit de onderste centrale snijtanden rond zes jaar, uit de onderste middelste rond zeven en uit de onderste hoeksnijtanden rond acht, waarna de boventanden volgen rond negen, tien en elf jaar. Van een paard zonder kunden zegt men dat het een “gladde mond” heeft.
  • Tandsterren. Terwijl de kunde wegslijt, verschijnt er tussen de kunde en de voorrand van de tand een tweede teken: eerst een donker geelbruin streepje, later een rondere vlek dichter bij het midden. Dit is de top van de pulpaholte, opgevuld met donkerder dentine. De sterren worden het eerst zichtbaar in de centrale snijtanden, volgens sommige bronnen vanaf ongeveer vijf of zes jaar en volgens andere een paar jaar later.
  • De zevenjaarshaak. Aan de achterkant van de bovenste hoeksnijtand vormt zich rond zeven jaar vaak een klein overhangend haakje, dat wegslijt en in de vroege tienerjaren kan terugkomen. Hij is beroemd en onbetrouwbaar.

Tien jaar en ouder: groeven, vormen en hoeken

Gapend paard dat zijn voortanden en tong laat zien

Afbeelding van Garry

  • De groef van Galvayne. Een donkere verticale lijn op de buitenkant van de bovenste hoeksnijtand. Volgens het leerboek verschijnt hij bij het tandvlees rond tien jaar, loopt hij met vijftien jaar tot halverwege de tand en met twintig over de hele lengte, en groeit hij daarna vanaf de bovenkant weg, zodat hij met vijfentwintig half verdwenen is en met dertig helemaal. Hij is genoemd naar Sidney Galvayne, een paardenman uit de negentiende eeuw die hem als methode aanprees.
  • De vorm van de kauwvlakken. Van bovenaf gezien zijn de kauwvlakken van de onderste snijtanden bij een jong paard brede ovalen, worden ze in de vroege tienerjaren ronder en op hoge leeftijd driehoekig, van voor naar achter dieper dan ze breed zijn.
  • De hoek van het gebit. Van opzij gezien sluiten de boven- en ondersnijtanden van een jong paard bijna rechtop op elkaar, als de bekken van een tang. Met de jaren gaan ze steeds verder naar voren hellen en lijken de tanden langer doordat het tandvlees terugtrekt. Daar komt de Engelse uitdrukking “long in the tooth” (op leeftijd) vandaan.

Hoe nauwkeurig is het nu echt?

Minder dan de keurige tabellen doen vermoeden, en dat heeft de beroepsgroep zelf ook gezegd.

In 1995 publiceerde een Brits team een reeks onderzoeken naar 434 Engelse volbloeds van wie de leeftijd uit hun papieren bekend was. Ervaren dierenartsen werd gevraagd hun leeftijd aan de tanden te schatten. Hun schattingen verschilden van elkaar en van de werkelijkheid, en de fouten werden groter naarmate de paarden ouder waren; de auteurs noemden het schatten van de leeftijd van een ouder paard een onderbouwde gok. De haak en de groef van Galvayne vonden ze van geen praktische waarde, en de tandster de beste van een onvolmaakte reeks kenmerken.

Een Belgisch onderzoek naar 212 paarden kwam het jaar daarop tot ongeveer dezelfde conclusie: de leeftijden waarop de tanden doorbreken en de tandsterren waren de betrouwbaarste aanwijzingen, de tekens op de kauwvlakken verdwenen jaren later dan de leerboeken zeiden, en op de groef en de haak kon je niet bouwen. Dezelfde groep liet daarna zien dat het ras ertoe doet. Trekpaarden sleten hun tanden sneller af dan dravers, en Arabieren langzamer dan allebei.

Ook andere dingen verschuiven de klok: gras op zanderige of gruizige grond, een rantsoen van zacht voer, kribbebijten en de vorm van de mond van het individuele paard.

Een eerlijke samenvatting:

Leeftijd van het paard Hoe dicht de tanden je in de buurt brengen
Jonger dan 5 Op een paar maanden na
5 tot 10 Op een jaar of twee na
10 tot 20 “Begin tienerjaren”, “midden tienerjaren”, “eind tienerjaren”
Ouder dan 20 “Oud”, eerlijk gezegd

Wat je hiermee doet

  • Vertrouw meer op papieren dan op tanden. Een paspoort, stamboekpapieren of een chipregistratie met een geboortedatum wint het van elke mond. Als de papieren en de tanden bij een jong paard sterk van elkaar afwijken, stel dan vragen.
  • Wees op je hoede voor precieze beweringen over oudere paarden. “Bijna negen” in een advertentie en een gladde mond met een lange groef horen niet bij hetzelfde paard. Een aankoopkeuring bevat ook de eigen schatting van de dierenarts.
  • Laat de tanden controleren voor de tanden zelf. Een gebitscontrole minstens één keer per jaar is voor het paard veel belangrijker dan zijn verjaardag. Scherpe randen, haken en versleten of ontbrekende tanden hebben invloed op hoe het eet en hoe het aan het bit loopt.

Weet je eenmaal de leeftijd, dan rekent de leeftijdscalculator die om naar mensenjaren. Wetenschap is dat ook niet, maar het is wel een stuk leuker. En als het paard afvalt naarmate zijn tanden slijten, helpt het bepalen van de conditiescore je om de vinger aan de pols te houden.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel