Basiskennis over paardenPaardenkunde
Slapen paarden staand? (Ja, maar er zit een addertje onder het gras)

Ja, paarden slapen staand. Ze kunnen hun benen vergrendelen en urenlang dommelen zonder om te vallen. Het addertje is dat staande slaap alleen de lichte soort is. Voor REM-slaap moet een paard gaan liggen, en een paard dat dat nooit doet, gaat op den duur door de knieën zakken.
Zo werkt het staande trucje
Paarden hebben wat anatomen het passieve sta-apparaat noemen (stay apparatus): een samenspel van banden en pezen dat de gewrichten van de benen op hun plaats houdt, vrijwel zonder spierkracht.
In de voorbenen werken hulpbanden en pezen als spanbanden die voorkomen dat voorknie, kogel en hoef doorbuigen zodra de spieren ontspannen. De achterbenen zijn nog slimmer. Een band bij de knie haakt de knieschijf over een richel aan het uiteinde van het dijbeen, en omdat knie en sprong zo met elkaar verbonden zijn dat ze alleen samen kunnen buigen, zet je met het ene ook het andere vast. Daarom staat een dommelend paard vierkant op drie benen, met het vierde been, een achterbeen, ontspannen gebogen en rustend op de toon. Af en toe wisselt het en laat het het andere achterbeen rusten.
Voor een prooidier is dat een prima regeling. Een paard dat staand slaapt, zit een seconde of twee van een galop af. Een paard dat plat op de grond ligt, moet eerst een halve ton overeind zien te krijgen.
Het addertje: REM-slaap vraagt om de grond
De slaap van paarden kent dezelfde twee hoofdvormen als de onze. Trage-golfslaap is de lichtere, rustigere vorm, en die kan een paard staand doen, met het hoofd laag, de oren slap en de onderlip hangend. REM-slaap is de diepe vorm, waarbij de spieren van het lichaam verslappen, en geen enkel vergrendelingssysteem kan een paard overeind houden waarvan de spieren zijn uitgeschakeld.
REM-slaap gebeurt dus alleen liggend: plat op één zij, of rechtop op de borst met de benen eronder gevouwen en de neus op de grond gesteund, zoals het paard op de foto hierboven.
In de onderzoeken die in een wetenschappelijke review uit 2022 zijn samengebracht, sliepen paarden gemiddeld iets minder dan vier uur per etmaal, en daarvan was maar zo’n 40 minuten REM-slaap.
Die cijfers komen uit een overzicht van onderzoek naar slaap bij paarden van Linda Greening en Sebastian McBride, die er nadrukkelijk bij zeggen dat de meeste onderzoeken klein zijn en vooral ’s nachts meten. Het patroon is wel consistent. Paarden slapen in veel korte periodes in plaats van in één lang blok, vooral in de donkere uren, en een volledige slaapcyclus duurt ongeveer 40 minuten, tegenover zo’n twee uur bij een mens. Het REM-deel komt in reeksen van een paar minuten.
Veertig minuten per dag klinkt niet als veel. Toch is het niet vrijblijvend.

Iemand moet de wacht houden
Kijk eens naar een groep paarden die in de wei rust, en je ziet zelden dat ze allemaal tegelijk liggen. Sommige liggen plat, andere staan erbij om over ze te waken, en ze wisselen elkaar af. Onderzoekers beschrijven het als een soort rooster voor de waakzaamheid van de groep, en het is de reden dat een paard beter slaapt in gezelschap dat het vertrouwt. In een van de onderzoeken uit de review sliepen paarden die van een groep in de wei naar losse boxen waren verhuisd duidelijk minder.
Veulens doen het anders. Ze liggen een veel groter deel van de dag languit dan volwassen paarden, meestal terwijl de merrie boven ze de wacht houdt.
Waardoor een paard niet gaat liggen
Een paard moet zich veilig en comfortabel genoeg voelen om te gaan liggen, en erop vertrouwen dat het weer overeind kan komen. De gebruikelijke redenen waarom een paard ermee stopt:
- Pijn. Artrose en pijnlijke hoeven maken gaan liggen, en erger nog weer opstaan, tot een worsteling. Oude paarden zijn het klassieke voorbeeld.
- Te dun strooisel. Uit onderzoek bleek dat strooisel van minder dan ongeveer 10 cm (4 inch) dik de ligtijd flink verkortte, en dat paarden vaker gingen liggen op stro dan op houtkrullen.
- Te weinig ruimte. Grotere boxen gingen samen met langere ligperiodes. Een paard dat bang is klem te komen te liggen tegen een muur, blijft op zijn benen.
- Zich onveilig voelen. Een nieuwe stal, een verloren maatje, een agressieve buurman, isolement, of een lawaaiige stal waar de hele nacht het licht aan blijft.
Ben je een stal aan het inrichten? Op onze pagina’s over stallen en algemene paardenverzorging vind je de basis. Een dikke laag strooisel doet meer dan er alleen royaal uitzien.
Zo ziet slaaptekort eruit
Een paard kan het een aantal dagen redden met alleen staande slaap. Daarna begint het REM-tekort zichtbaar te worden, en de signalen zijn vrij specifiek:
- Het paard dommelt in, zijn hoofd zakt steeds lager en zijn knieën beginnen te knikken.
- Het vangt zich met een schok op, of niet, en zakt dan door op zijn knieën of zijn neus.
- Er verschijnen onverklaarbare schaafplekken en korstjes op de voorkant van de kogels en knieën, of op het hoofd.
- Het is overdag slaperig en sloom en dommelt soms in midden onder het poetsen of terwijl het vastgebonden staat.
- Het strooisel ligt ’s ochtends onaangeroerd en er zitten nooit houtkrullen of modder op zijn flanken.
Wat er gebeurt, is dat het paard staand in de REM-slaap wegglijdt, de spieren loslaten en het paard begint te vallen. Jarenlang werden zulke paarden narcoleptisch genoemd. Onderzoekers van de Ludwig-Maximilians-Universität München, die getroffen paarden ’s nachts registreerden, kwamen tot een andere conclusie: bij de meeste volwassen paarden is het inzakken een gevolg van een tekort aan REM-slaap doordat ze niet gaan liggen. In hun onderzoek bij zo’n drie dozijn van zulke paarden zakten afzonderlijke paarden binnen één registratie van 24 uur tussen de 4 en 199 keer in elkaar, en in ongeveer 86 procent van de gevallen was er tijdens of vlak voor het inzakken een REM-fase gaande. Echte narcolepsie komt bij paarden wel voor, maar is zeldzaam.
Wat je eraan kunt doen
Bel je dierenarts. Een paard dat door de benen zakt of in elkaar zakt, moet eerst goed onderzocht worden, omdat hart- en neurologische problemen uitgesloten moeten worden, en omdat pijn een van de meest voorkomende oorzaken is en vaak te behandelen valt.
Daarna is het speurwerk. Met een goedkope camera die ’s nachts in de stal hangt, zie je of het paard überhaupt gaat liggen. Kijk dan naar het lijstje hierboven: meer strooisel, een grotere box of meer tijd in de wei, een rustig maatje binnen zichtafstand, of een andere box, weg van het paard dat het over het tussenschot heen pest. Veel paarden gaan weer liggen zodra de reden waarom ze ermee stopten gevonden is.
Snelle antwoorden
Hoe lang slapen paarden? Gemiddeld zo’n drie à vier uur per etmaal, in korte periodes, al loopt het cijfer flink uiteen tussen paarden en tussen onderzoeken.
Is het erg als mijn paard veel ligt? Een paard dat languit in de zon ligt, rustig ademt en opstaat als je eraan komt, geniet gewoon. Een paard dat veel langer ligt dan normaal, steeds opstaat en weer gaat liggen, of zich ongemakkelijk lijkt te voelen, is een ander verhaal: lees onze uitleg over rollen en koliek en bel je dierenarts.
Doen zebra’s en ezels hetzelfde? Ze zijn volgens hetzelfde plan gebouwd, en een foto van een zebra of een ezel die languit ligt te slapen, is niet moeilijk te vinden. Meer over de verwanten lees je in zebra’s, paarden en ezels.
Vertaald uit het Engels. Lees het origineel