PaardenkundeBasiskennis over paarden

Oeroude paardenrassen die in duizenden jaren niet zijn veranderd

· The Equinest

Eerst het eerlijke antwoord: geen enkel paardenras is duizenden jaren onveranderd gebleven. Oud DNA laat zien dat elk levend gedomesticeerd paard afstamt van een populatie die iets meer dan 4.000 jaar geleden werd gedomesticeerd op de steppen van wat nu Zuid-Rusland is. Wat echt oud is, is geen ras, maar bepaalde typen paarden, die heel lang op dezelfde plekken door dezelfde soort mensen werden gehouden. Een aantal van de beroemde “oeroude rassen” doorstaat die toets goed. Een paar doorstaan hem helemaal niet.

Een Przewalskipaard in de kleur dun (wildkleur), met donkere, rechtopstaande manen, dat op droog gras graast

Wat “oeroud” wel en niet kan betekenen

Een ras in de moderne zin is een gesloten populatie met een stamboek, en vrijwel allemaal zijn ze minder dan 300 jaar oud. Daarvoor waren er typen: de kleine, taaie paarden van een bepaald eiland, de fijne, snelle paarden van een bepaalde woestijn. Typen kunnen heel oud zijn, maar ze waren nooit afgesloten: paarden werden voortdurend verhandeld, buitgemaakt en gekruist.

Twee grote studies vormen het kader voor alles hieronder. In 2021 lokaliseerde een groot onderzoek naar oud DNA het thuisland van alle moderne gedomesticeerde paarden op de West-Euraziatische steppe, rond de benedenloop van de Wolga en de Don. Vanaf ongeveer 2000 v.Chr. verspreidde die afstammingslijn zich met strijdwagens over Europa en Azië en verdrong ze bijna alle andere paardenpopulaties. Een vervolgonderzoek uit 2024 dateerde het begin van gecontroleerde fokkerij binnen die lijn op ongeveer 2200 v.Chr. En een studie uit 2019 in Cell ontdekte dat de moderne fokkerij de genetische diversiteit van het paard ingrijpender heeft veranderd dan alle duizenden jaren van menselijk beheer daarvoor.

Dus: één oorsprong, ongeveer 4.200 jaar geleden, en sindsdien heel veel verandering. Met dat in het achterhoofd volgen hier de bekende kandidaten.

Przewalskipaard: ouder dan rassen, maar geen voorouder

Het Przewalskipaard uit Mongolië is het paard waar iedereen naar grijpt, en het meest onbegrepen. Het is een aparte afstammingslijn, met 66 chromosomen waar gedomesticeerde paarden er 64 hebben, en jarenlang werd aangenomen dat het de wilde stam was waaruit tamme paarden waren gefokt. Toen bracht een studie uit 2018 in Science het DNA in kaart van paarden uit Botai, een 5.500 jaar oude vindplaats in Kazachstan met de vroegst bekende aanwijzingen voor het hoeden van paarden. De paarden van Botai bleken de voorouders van de Przewalskipaarden te zijn, en ze bleken vrijwel niets, ongeveer 2,7 procent, te hebben bijgedragen aan latere gedomesticeerde paarden. De auteurs concludeerden dat Przewalskipaarden de verwilderde nakomelingen zijn van paarden die ooit in Botai werden gehoed.

Over dat laatste deel bestaat onenigheid. Een artikel uit 2021 betoogde dat de mensen van Botai op wilde paarden jaagden in plaats van ze te houden, en in dat geval is het Przewalskipaard altijd wild geweest. Waar niemand meer over twist, is de stamboom: Przewalskipaarden en gedomesticeerde paarden zijn neven, geen ouder en kind.

In de twintigste eeuw verdwenen ze uit het wild en overleefden ze alleen in dierentuinen. Elk levend exemplaar stamt af van ongeveer twaalf gevangen stamdieren, en sinds de jaren negentig leven ze weer in vrijheid in Mongolië en China.

Mongools paard: een oud type, nooit gesloten

Een bruin Mongools paard dat in draf over een groene weide gaat, voor ronde witte tenten

Het Mongoolse paard (12–14 hands) is het beste levende voorbeeld van hoe “oeroud” er werkelijk uitziet. Er is geen stamboek en geen gesloten genenpoel, alleen heel veel paarden die het hele jaar buiten in kuddes leven, gefokt door herders die selecteren op taaiheid en de rest aan de winter overlaten. De paarden zijn in de loop van de eeuwen ongetwijfeld veranderd. De manier waarop ze worden gehouden is heel weinig veranderd, en daarom blijft het type bestaan.

Arabier: oud in het Midden-Oosten, gemengd zoals alle anderen

Hoofd en gebogen hals van een Arabische schimmel tegen een blauwe lucht

De Arabier wordt standaard het oudste ras ter wereld genoemd, met cijfers van 4.500 jaar erbij. Een genoomstudie uit 2020 van 378 Arabieren uit twaalf landen ondersteunt het deel dat ertoe doet, een oorsprong in het Midden-Oosten, en maakt de rest ingewikkelder. Het onderzoek vond veel genetische variatie en een “complexe afstamming” in plaats van één zuivere lijn. Het ontkrachtte ook in één klap twee geliefde verhalen: het vond geen noemenswaardige Arabische bijdrage aan het genoom van de Engelse volbloed, en het ontdekte dat Arabieren die voor vlakkoersen worden gefokt recent met Engelse volbloeden zijn gekruist.

De Cell-studie voegt het lange perspectief toe: paarden met een Perzisch verwante afstamming verspreidden zich over Europa en Azië na de islamitische veroveringen van de zevende eeuw en later. Het woestijnpaard van Arabië is als type werkelijk oud. Als afgesloten, onveranderde bloedlijn is het dat niet.

Akhal-Teke en de Turkomaan

Onze rassenpagina geeft de Akhal-Teke een leeftijd van meer dan 3.000 jaar, en dat is de overlevering: het lange, slanke paard van de Turkmeense oases, erfgenaam van de uitgestorven Turkomaan. Geen enkel oud DNA verbindt de Akhal-Teke van vandaag met een paard uit 1000 v.Chr. Wat de genetica wel laat zien, is zijn invloed: onderzoek naar het Y-chromosoom heeft de vaderlijnen van de meeste moderne rassen, de Engelse volbloed inbegrepen, herleid tot een klein aantal “oosterse” hengsten van het Arabische en Turkomaanse type die in de afgelopen paar eeuwen werden ingevoerd.

Kaspisch paard: herontdekt in 1965

Een slank, bruin Kaspisch paard dat in droog gras graast

Het kleine Kaspische paard (10–12 hands) was tot 1965 onbekend bij de buitenwereld. Dat jaar vond Louise Firouz, een in Amerika geboren fokker die in Iran woonde, kleine, fijne paarden bij Amol aan de Kaspische Zee en begon ze die te fokken. Omdat ze lijken op de piepkleine paarden die in de muren van Persepolis zijn uitgehouwen, wordt het Kaspische paard sindsdien voorgesteld als een overlevende van de koninklijke paarden van het oude Perzië.

Dat kan zo zijn. Maar het argument berust op de gelijkenis, en gelijkenis is geen afstamming. Als geregistreerd ras is het Kaspische paard zestig jaar oud. Als type zou het heel oud kunnen zijn, en het is zeldzaam genoeg om ook op onze lijst van de zeldzaamste rassen ter wereld te staan.

IJslander: duizend jaar alleen

Een donkere IJslander die in een weide vol gele bloemen staat

Als de vraag is welk ras het langst geïsoleerd is, heeft de IJslander de sterkste papieren. Noorse kolonisten brachten in de negende en tiende eeuw paarden mee, daarna werd de invoer verboden, en de populatie is al bijna duizend jaar gesloten. Dat is een langere stamboom dan welk stamboek ook.

Geïsoleerd is niet hetzelfde als onveranderd: duizend jaar IJslandse winters en IJslandse fokkers geven elke populatie een nieuwe vorm. Maar als je iets wilt rijden dat dicht bij een paard uit de Vikingtijd komt, kom je niet dichterbij dan dit.

Exmoorpony: duizend jaar op de heide, geen honderdduizend

Een bruine Exmoormerrie met een lichte meelneus en haar veulen op de open heide

De Exmoorpony ziet er helemaal naar uit: bruin, met een meelneus en paddenogen, gebouwd als de paarden op grotschilderingen. Het traditionele verhaal, dat onze eigen rassenpagina herhaalt, maakt er de bijna zuivere afstammeling van de wilde pony’s uit het Groot-Brittannië van de ijstijd van.

Het DNA heeft dat niet bevestigd. De moederlijnen van de Exmoor worden gedeeld met veel andere rassen en zijn Y-chromosoom is hetzelfde als dat van de meeste gedomesticeerde paarden; geen enkele studie heeft hem in verband gebracht met prehistorische Britse resten. Wat goed gedocumenteerd is, is indrukwekkend genoeg. In 1086 worden er pony’s op Exmoor vermeld, en sindsdien lopen de kuddes op de heide onder natuurlijke omstandigheden, die de wildkleur en de weerbestendige vacht stevig in stand houden.

Konik en de tarpan

Een muisvaal konikpaard met donkere manen dat in een groen weiland graast
Konik
Oude zwart-witfoto van een klein, donker paard dat wordt vastgehouden door een man in een lange jas
Een negentiende-eeuwse foto die een tarpan zou tonen

De Tarpan was het wilde paard van de Europese steppe en is sinds eind negentiende eeuw uitgestorven. De Konik uit Polen, een muisvale pony met een aalstreep, wordt al lang beschreven als zijn directe afstammeling, en het Heckpaard werd in de twintigste eeuw in Duitsland gefokt om er een te lijken.

Genetisch onderzoek naar de Konik spreekt de romantische versie tegen. Zijn moederlijnen zijn een mengeling die hij deelt met gedomesticeerde rassen over de hele wereld, en dat is wat je zou verwachten van een boerenpony, niet van een overgebleven wild paard. De Konik is een gehard gedomesticeerd paard dat op een tarpan lijkt, en dat is niet hetzelfde als er een zijn.

Het Sorraia-paard uit Portugal, in de kleur dun, is een vergelijkbaar geval. Het is gepresenteerd als de voorouder van de Iberische rassen en een laatste overblijfsel van de wilde paarden van Zuid-Europa. Onderzoek naar zijn moederlijke DNA vond heel weinig variatie, het kenmerk van een piepkleine groep stamdieren, en geen enkele genetische studie heeft aangetoond dat het de voorouder is van de Lusitano of de Andalusiër. Het is een kostbare, bijna uitgestorven populatie van het primitieve type; de rest is onbewezen.

Jakoetenpaard: het “oeroude” paard dat het niet is

Een berijpt Jakoetenpaard in de kleur dun, met een dikke vacht, in diepe sneeuw

Dit is het paard dat iedereen voorzichtig zou moeten maken. Het Jakoetenpaard uit Siberië ziet er prehistorischer uit dan alle andere: klein, gedrongen en harig als een mammoet. In Jakoetië leefden tienduizenden jaren lang wilde paarden, dus de voor de hand liggende aanname was dat het Jakoetenpaard van hen afstamde.

Dat is niet zo. Een genoomstudie uit 2015 toonde aan dat Jakoetenpaarden gewone gedomesticeerde paarden zijn, in de afgelopen paar eeuwen door het volk van de Jakoeten naar het noorden gebracht, en dat hun aanpassingen aan het poolklimaat in die korte tijd zijn ontstaan. Het paard dat er het oudst uitziet, is een van de jongste. Een primitief uiterlijk vertelt je iets over klimaat en selectie, niet over leeftijd.

Hetzelfde geldt voor de Riwoche-pony uit Tibet, die in 1995 wereldwijd in het nieuws kwam als mogelijk “levend fossiel”. Volgens het latere verslag van de expeditieleider zelf vonden tests niets wat hem onderscheidt van andere gedomesticeerde paarden.

De balans

Paard De bewering Wat het bewijs ondersteunt
Przewalskipaard Wilde voorouder van gedomesticeerde paarden Een aparte afstammingslijn; geen voorouder
Mongools paard Oudste echte ras Een heel oud type in een ononderbroken herderstraditie
Arabier Al 4.500 jaar zuiver Oorsprong in het Midden-Oosten; gevarieerde en gemengde afstamming
Akhal-Teke 3.000 jaar oud Oud oosters type; de leeftijd is overlevering, niet getest
Kaspisch paard Koninklijk paard van het oude Perzië Geregistreerd sinds 1965; het verband is een gelijkenis
IJslander Onveranderd sinds de Vikingen Ongeveer 1.000 jaar geïsoleerd; het sterkste geval
Exmoorpony Overlevende uit de ijstijd Minstens sinds 1086 op de heide; geen DNA-verband met prehistorische pony’s
Konik Afstammeling van de tarpan Een gedomesticeerd landras van het primitieve type
Sorraia Voorouder van de Iberische paarden Een piepkleine, aparte populatie; afstamming onbewezen
Jakoetenpaard Afstammeling van Siberische wilde paarden Een paar eeuwen geleden aangekomen

Niets hiervan maakt deze paarden minder waard om te behouden. Oude typen kunnen variatie dragen die de grote moderne rassen kwijt zijn, en van verschillende ervan zijn er nog maar een paar honderd dieren over. Ze zijn het redden waard om wat ze zijn, en dat is interessant genoeg zonder die extra duizend jaar.

Bekijk waar elk van hen vandaan komt op de rassenkaart, of lees verder: bij de zeldzaamste paardenrassen ter wereld en de kleinste staan een aantal van dezelfde namen.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel