PaardenkundeBasiskennis over paarden

Bruin, vos of zwart? Zo werkt de erfelijkheid van vachtkleuren bij paarden echt

· The Equinest

Onder de palomino’s, de schimmels en de gevlekte dekens is elk paard een van drie kleuren: bruin, zwart of vos. Twee genen bepalen welke. Al het andere is een extra gen dat die basiskleur verdunt, er witte haren doorheen mengt of een deel ervan met wit bedekt. Ken je de twee basisgenen en een stuk of zes extra’s, dan kun je de kleur van de meeste veulens voorspellen.

Een licht crèmekleurige merrie in een wei met haar crèmekleurige veulen

Dat is precies wat onze veulenkleurcalculator doet. Je vertelt wat elke ouder draagt; hij rekent elke combinatie uit die het veulen kan erven en hoe groot de kans op elke combinatie is. Op deze pagina leggen we de redenering uit, zodat de percentages logisch worden.

Eerst één basisidee. Een paard heeft van elk gen twee kopieën, één van elke ouder, en geeft daarvan willekeurig één door aan elk veulen. Een dominante variant is zichtbaar met één kopie. Een recessieve variant is alleen zichtbaar als beide kopieën gelijk zijn. Genetici schrijven dominante varianten met een hoofdletter.

Stap één: rood of zwart (Extension)

Paarden maken twee pigmenten aan, zwart en rood. Het Extension-gen bepaalt of een paard überhaupt zwart pigment in zijn vacht kan aanmaken.

  • E (dominant): kan zwart aanmaken.
  • e (recessief): kan dat niet. Een paard met twee kopieën, ee, is helemaal rood: een vos, of sorrel als je western rijdt.

Omdat vos recessief is, kan een vos alleen e doorgeven. Twee vossen met elkaar gefokt geven altijd een vos. Dichter bij een zekerheid kom je in de paardenfokkerij niet.

Stap twee: waar het zwart komt (Agouti)

Als een paard zwart kan aanmaken, bepaalt het Agouti-gen waar dat zwart terechtkomt.

  • A (dominant): het zwart wordt naar de uiteinden geduwd (manen, staart, onderbenen en oorranden), zodat het lichaam roodbruin blijft. Dat is een bruin paard.
  • a (recessief): met twee kopieën, aa, bedekt het zwart alles. Dat is een zwart paard.

Een vos draagt ook Agouti, maar zonder zwart pigment om te verdelen zie je daar niets van. Daarom kunnen twee vossen nooit een bruin veulen krijgen, maar een vos en een zwart paard soms wel: de vos verborg dan een A.

Elke combinatie van die twee genen levert dus een van maar drie basiskleuren op:

Extension Agouti Kleur
EE of Ee AA of Aa Bruin
EE of Ee aa Zwart
ee maakt niet uit Vos

Een rekenvoorbeeld. Neem twee bruine paarden die elk één verborgen rood en één verborgen zwart dragen: allebei Ee Aa. Voor elk gen heeft het veulen een kans van één op vier om het recessieve paar te krijgen. Een kwart van de veulens is dus ee, vos, wat ze verder ook dragen. Van de overige driekwart is een kwart aa, zwart. De kansen zijn 56,25% bruin, 18,75% zwart en 25% vos: drie kleuren uit twee bruine ouders. Vul die ouders in de calculator in en je krijgt precies die cijfers.

Stap drie: verdunningen

Een verdunningsgen maakt de basiskleur lichter.

Crème is de bekendste, en bijzonder omdat één kopie en twee kopieën er verschillend uitzien.

Basis Eén crèmekopie Twee crèmekopieën
Vos Palomino Cremello
Bruin Buckskin Perlino
Zwart Smoky black Smoky cream

Eén kopie maakt rood pigment goudkleurig en laat zwart vrijwel ongemoeid. Daarom houdt een buckskin (valk) zijn zwarte uiteinden en kan een smoky black doorgaan voor een gewoon zwart paard. Twee kopieën wassen bijna alles uit tot crème, met een roze huid en blauwe ogen. Het mooie gevolg: een palomino gefokt met een palomino geeft gemiddeld op elke vier veulens één vos, twee palomino’s en één cremello, terwijl een cremello gefokt met een vos altijd een palomino geeft. Er staat meer over op de pagina’s over het crèmegen.

Dun is dominant, en het is de oorspronkelijke wildkleur: juist de paarden die géén dun zijn, dragen de mutatie. Dun maakt het lichaam lichter maar laat hoofd, benen, manen en staart donkerder, en gaat altijd samen met “primitieve aftekeningen”: een donkere streep over de rug en vaak zebraachtige strepen op de benen. Op bruin geeft het de klassieke yellow dun, op vos red dun en op zwart de muisgrijze grullo. Dun en buckskin worden voortdurend door elkaar gehaald; de aalstreep geeft de doorslag. Zie de pagina’s over dun.

Zeldzamere verdunningen werken volgens dezelfde principes: champagne (dominant), silver (dominant, maar het werkt alleen op zwart pigment, zodat een vos het ongezien kan dragen) en pearl (recessief, en een variant van hetzelfde gen als crème).

Stap vier: schimmel

Schimmel is niet zozeer een kleur als wel een proces. Een schimmelveulen wordt bruin, zwart, vos of in een andere kleur geboren en verliest daarna jaar na jaar pigment uit zijn haren. Het gaat via staalschimmel of rose grey en appelschimmel naar witschimmel of vliegenschimmel. De huid blijft donker.

Schimmel is dominant, dus één kopie is genoeg, en het overheerst wat eronder zit. Daaruit volgen twee regels. Een schimmel heeft altijd minstens één schimmelouder. En een paard met twee kopieën van schimmel (GG) krijgt schimmelveulens, met welk paard het ook gefokt wordt. Schimmels zijn op oudere leeftijd ook gevoelig voor melanomen; laat je dierenarts bultjes onder de staart of rond het hoofd altijd controleren.

Stap vijf: witpatronen

Deze genen veranderen de kleur niet. Ze voegen er wit aan toe.

  • Roan (dominant) mengt witte haren gelijkmatig door het lichaam maar laat hoofd en benen effen. Anders dan een schimmel wordt een roan als roan geboren of laat hij het zien bij de eerste vachtwisseling, en hij wordt met de jaren niet lichter. Lang werd gezegd dat twee kopieën van roan dodelijk waren voor het embryo; inmiddels zijn er gezonde paarden met twee kopieën gevonden, dus die bewering wordt nu betwijfeld.
  • Tobiano (dominant) geeft grote witte vlekken met gladde randen die meestal over de rug lopen, met witte benen en een grotendeels gekleurd hoofd.
  • Frame overo geeft rafelige witte vlekken langs de flanken die zelden over de rug lopen, vaak met veel wit op het hoofd. Eén kopie geeft het patroon. Twee kopieën veroorzaken het lethal white foal-syndroom: het veulen wordt wit geboren met darmen die niet werken en kan niet overleven. Twee frame-dragers mogen nooit met elkaar gefokt worden, en omdat het patroon zo minimaal kan zijn dat niemand het opmerkt, is een DNA-test de enige veilige manier om het zeker te weten.
  • Splashed white ziet eruit alsof het paard met de voeten eerst in witte verf is gedoopt, vaak met blauwe ogen. Sommige splashed paarden zijn doof.
  • Sabino en dominant wit lopen uiteen van hoge sokken en een bles tot een helemaal wit paard. Dominant wit is een grote familie van afzonderlijke mutaties in één gen, KIT; van veel sabino-achtige patronen is de oorzaak nog onbekend.
  • Leopard complex, het gen achter de appaloosavlekken, is de vreemde eend in de bijt. Eén kopie geeft meestal een witte deken of een wit lichaam met donkere vlekken; twee kopieën geven een few-spot of snowcap met nauwelijks vlekken. Paarden met twee kopieën zijn bovendien vanaf de geboorte nachtblind.

Een paard kan er meerdere tegelijk dragen, en ze stapelen zich op. Een buckskin tobiano is bruin, plus één crème, plus tobiano. En een schimmel kan het allemaal verbergen.

Wat de calculator wel en niet kan

De veulenkleurcalculator werkt met de twee basisgenen plus crème, schimmel, dun en tobiano, en vermenigvuldigt de kansen voor elk gen. Het spel Foal Forecast werkt volgens dezelfde regels, met roan en leopard-vlekken erbij, en laat je een kudde over generaties heen fokken om te zien hoe een verborgen recessief gen weer bovenkomt. Heb je je ooit afgevraagd waarom je twee bruine paarden een vos kregen, dan wordt het na twintig minuten met een van beide vanzelf duidelijk.

Drie beperkingen zijn het weten waard:

  • De berekening heeft de genen nodig, niet het uiterlijk. Een bruin paard kan EE of Ee zijn, en dat zie je er niet aan af. Een DNA-test, of een vosveulen, vertelt het je.
  • Tint zit niet in het model. Waarom de ene vos licht is en de andere leverkleurig, of waarom sommige bruine paarden bijna zwart zijn, heeft te maken met sooty, flaxen, pangaré en andere invloeden die maar deels begrepen worden. De precieze oorzaak van zwartbruin is nog altijd niet bekend.
  • Kansen zijn geen beloftes. Een kans van 25% op een vos geldt voor elk veulen, elke keer opnieuw. Een dobbelsteen heeft geen geheugen.

En één mythe mag de wereld uit: albinopaarden bestaan niet. Witte paarden zijn wit door de patroongenen hierboven, cremello’s door crème; ze maken allemaal nog gewoon pigment aan.

Wil je elke kleur van deze pagina met foto’s zien, begin dan bij het overzicht van paardenkleuren.

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel