HipologiaPodstawy wiedzy o koniach
Gniady, kasztanowaty czy kary? Jak naprawdę działa genetyka maści koni
Pod maścią izabelowatą, siwą i cętkowanymi derkami każdy koń ma jedną z trzech maści: gniadą, karą albo kasztanowatą. O tym, którą, decydują dwa geny. Cała reszta to kolejne geny, które tę bazę rozjaśniają, domieszkują do niej białe włosy albo przykrywają jej część bielą. Poznaj dwa geny podstawowe i kilka dodatkowych, a przewidzisz maść większości źrebiąt.

Dokładnie to robi nasz kalkulator maści konia. Podajesz, co nosi każde z rodziców, a on wylicza każdą kombinację, którą może odziedziczyć źrebię, i prawdopodobieństwo każdej z nich. Ta strona wyjaśnia, skąd się biorą te wyniki, żeby procenty miały sens.
Najpierw jedna rzecz. Koń ma dwie kopie każdego genu, po jednej od każdego z rodziców, i każdemu źrebięciu przekazuje losowo jedną z nich. Wersja dominująca ujawnia się już przy jednej kopii. Wersja recesywna ujawnia się tylko wtedy, gdy obie kopie są takie same. Genetycy zapisują wersje dominujące wielką literą.
Krok pierwszy: rudy czy czarny (Extension)
Konie wytwarzają dwa barwniki: czarny i rudy. Gen Extension decyduje o tym, czy koń w ogóle może odkładać czarny barwnik w sierści.
- E (dominujący): może wytwarzać czarny barwnik.
- e (recesywny): nie może. Koń z dwiema kopiami, ee, jest cały rudy: to koń kasztanowaty, a w jeździe westernowej – sorrel.
Ponieważ maść kasztanowata jest recesywna, koń kasztanowaty może przekazać tylko e. Dwa konie kasztanowate skojarzone ze sobą zawsze dadzą kasztanowate źrebię. To w hodowli koni najbliższe pewnika, co tylko się da.
Krok drugi: gdzie trafia czerń (Agouti)
Jeśli koń może wytwarzać czarny barwnik, gen Agouti decyduje, gdzie się on znajdzie.
- A (dominujący): czerń zostaje zepchnięta na tzw. ciemne końce (grzywę, ogon, dolne części nóg i obwódki uszu), a tułów pozostaje rudobrązowy. To koń gniady.
- a (recesywny): przy dwóch kopiach, aa, czerń pokrywa wszystko. To koń kary.
Koń kasztanowaty też nosi gen Agouti, ale nie mając czarnego barwnika do rozmieszczenia, nie widać tego po nim. Dlatego dwa konie kasztanowate nigdy nie dadzą gniadego źrebięcia, a kasztanowaty z karym czasem tak: kasztanowaty ukrywał A.
Tak więc każda kombinacja tych dwóch genów daje jedną z zaledwie trzech maści podstawowych:
| Extension | Agouti | Maść |
|---|---|---|
| EE lub Ee | AA lub Aa | Gniada |
| EE lub Ee | aa | Kara |
| ee | dowolny | Kasztanowata |
Przykład. Weźmy dwa gniadosze, z których każdy nosi jedną ukrytą kopię rudej i jedną ukrytą kopię karej: oba Ee Aa. Dla każdego genu źrebię ma szansę jeden na cztery, że dostanie parę recesywną. Zatem jedna czwarta źrebiąt to ee, czyli konie kasztanowate, niezależnie od tego, co jeszcze noszą. Z pozostałych trzech czwartych jedna czwarta to aa, czyli konie kare. Szanse wynoszą 56,25% na gniadą, 18,75% na karą i 25% na kasztanowatą: trzy maści od dwojga gniadych rodziców. Wpisz tych rodziców do kalkulatora, a poda dokładnie te liczby.
Krok trzeci: rozjaśnienia
Gen rozjaśniający rozjaśnia maść podstawową.
Najbardziej znany jest gen kremowy (cream), a nietypowe w nim jest to, że jedna kopia i dwie kopie wyglądają inaczej.
| Baza | Jedna kopia genu kremowego | Dwie kopie genu kremowego |
|---|---|---|
| Kasztanowata | Izabelowata (palomino) | Cremello |
| Gniada | Jelenia (buckskin) | Perlino |
| Kara | Smoky black | Smoky cream |
Jedna kopia rozjaśnia rudy barwnik do złotego, a czarnego prawie nie rusza, dlatego koń maści jeleniej zachowuje czarne końce, a smoky black może uchodzić za zwykłego karego. Dwie kopie spłukują niemal wszystko do kremowego koloru, z różową skórą i niebieskimi oczami. Zgrabna konsekwencja: koń izabelowaty skojarzony z izabelowatym daje średnio na każde cztery źrebięta jedno kasztanowate, dwa izabelowate i jedno cremello, a koń cremello skojarzony z kasztanowatym za każdym razem daje źrebię izabelowate. Więcej znajdziesz na stronach o genie kremowym.
Dun jest dominujący i jest pierwotnym, dzikim umaszczeniem: to konie, które nie są bułane, noszą mutację. Dun rozjaśnia tułów, ale głowę, nogi, grzywę i ogon zostawia ciemniejsze, i zawsze idzie w parze z „cechami pierwotnymi”, czyli ciemną pręgą wzdłuż kręgosłupa i często pręgowaniem nóg przypominającym zebrę. Na gniadej bazie daje klasyczną maść bułaną, na kasztanowatej czerwonobułaną, a na karej mysio-szarą myszatą (grullo). Maść bułana i jelenia są bezustannie mylone; rozstrzyga pręga grzbietowa. Zobacz strony o genie dun.
Rzadsze rozjaśnienia działają na tych samych zasadach: szampańskie (dominujące), silver (dominujące, ale działa tylko na czarny barwnik, więc koń kasztanowaty może je nosić niezauważone) oraz pearl (recesywne i będące wariantem tego samego genu co rozjaśnienie kremowe).
Krok czwarty: siwienie
Siwa maść to nie tyle kolor, ile proces. Siwe źrebię rodzi się gniade, kare, kasztanowate albo jakiekolwiek inne, a potem rok po roku traci barwnik z włosa, przechodząc przez siwą stalową lub różową i jabłka aż do siwej białej albo hreczkowatej. Skóra pozostaje ciemna.
Siwienie jest dominujące, więc wystarczy jedna kopia, a przy tym przykrywa wszystko, co jest pod spodem. Wynikają z tego dwie zasady. Siwy koń zawsze ma przynajmniej jednego siwego rodzica. A koń z dwiema kopiami genu siwienia (GG) będzie miał siwe źrebięta bez względu na to, z kim zostanie skojarzony. Siwe konie z wiekiem są też podatne na czerniaki; poproś weterynarza, żeby sprawdził każdy guzek pod ogonem lub w okolicy głowy.
Krok piąty: białe wzory
Te geny nie zmieniają maści. Dodają na niej biel.
- Dereszowatość (dominująca) równomiernie domieszkuje białe włosy w całym tułowiu, ale głowę i nogi zostawia jednolite. W odróżnieniu od konia siwego koń dereszowaty rodzi się dereszowaty albo ujawnia tę maść przy pierwszej zmianie sierści i z wiekiem nie jaśnieje. Długo twierdzono, że dwie kopie genu dereszowatości są śmiertelne dla zarodka; od tego czasu zidentyfikowano jednak zdrowe konie z dwiema kopiami, więc to twierdzenie budzi dziś wątpliwości.
- Tobiano (dominujący) daje duże białe łaty o gładkich brzegach, które zwykle przechodzą przez grzbiet, z białymi nogami i w większości barwną głową.
- Frame overo daje postrzępione białe łaty na bokach, które rzadko przechodzą przez grzbiet, często z dużą ilością bieli na głowie. Jedna kopia tworzy wzór. Dwie kopie wywołują zespół letalnej bieli: źrebię rodzi się białe z niedziałającymi jelitami i nie może przeżyć. Dwóch nosicieli frame nigdy nie należy kojarzyć ze sobą, a ponieważ wzór bywa tak skromny, że przechodzi niezauważony, test DNA to jedyny pewny sposób, żeby to wiedzieć.
- Splashed white wygląda tak, jakby konia zanurzono nogami w dół w białej farbie, często z niebieskimi oczami. Niektóre konie splashed są głuche.
- Sabino i dominująca biel obejmują cały zakres od wysokich skarpetek i łysiny po całkiem białego konia. Dominująca biel to duża rodzina odrębnych mutacji jednego genu, KIT; przyczyny wielu wzorów typu sabino są wciąż nieznane.
- Kompleks lamparci (leopard complex), gen odpowiedzialny za cętkowanie tarantowate (appaloosa), wyłamuje się z reguły. Jedna kopia daje zwykle białą derkę albo tułów z ciemnymi cętkami; dwie kopie dają konia few-spot albo snowcap niemal bez cętek. Konie z dwiema kopiami od urodzenia cierpią też na ślepotę nocną.
Koń może nosić kilka z tych genów naraz, a ich działanie się sumuje. Koń jeleni tobiano to gniada baza plus jedna kopia genu kremowego plus tobiano. Siwy może to wszystko ukrywać.
Co obejmuje kalkulator, a czego nie potrafi
Kalkulator maści konia uwzględnia dwa geny podstawowe oraz rozjaśnienie kremowe, siwienie, dun i tobiano, i mnoży szanse dla każdego z nich. Gra Foal Forecast działa na tych samych zasadach, z dodaną dereszowatością i cętkowaniem lamparcim, i pozwala hodować stado przez wiele pokoleń, żeby zobaczyć, jak ukryta cecha recesywna wraca na powierzchnię. Jeśli zastanawiasz się, czemu z twoich dwóch gniadoszy urodził się kasztan, dwadzieścia minut z którymkolwiek z tych narzędzi wszystko wyjaśni.
Warto znać trzy ograniczenia:
- Do obliczeń potrzebne są geny, a nie wygląd. Koń gniady może być EE albo Ee i nie da się tego rozpoznać na oko. Powie ci to test DNA albo kasztanowate źrebię.
- Odcienia nie ma w modelu. To, czemu jeden koń kasztanowaty jest jasny, a inny ciemnokasztanowaty, albo czemu niektóre gniadosze są niemal kare, zależy od przydymienia (sooty), konopiastej grzywy i ogona (flaxen), mączastości (pangaré) i innych czynników, które są poznane tylko częściowo. Dokładna przyczyna maści skarogniadej wciąż nie została ustalona.
- Szanse to nie obietnice. 25% szans na kasztanowate oznacza szansę dla każdego źrebięcia, za każdym razem. Kości do gry nie mają pamięci.
I jeden mit do odstawienia: nie ma koni albinosów. Białe konie są białe z powodu opisanych wyżej genów białych wzorów, a cremello z powodu genu kremowego; wszystkie wciąż wytwarzają barwnik.
Żeby zobaczyć każdą wspomnianą tu maść na zdjęciach, zacznij od przeglądu maści.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał
Gniada: E, przy A
Kara: E, przy aa
Kasztanowata: ee
Gen kremowy na gniadej: jelenia
Dun
Siwa
Dereszowata
Wzory srokate
Kompleks lamparci