Konie w sztuce
Iwan i kasztanowaty koń

Opowieść z księgi Edmund Dulac’s Fairy Book, Fairy Tales of the Allied Nations. To rosyjska baśń
W dalekim kraju, którego nazwę ludziom płaci się za to, by zachowali ją w najgłębszej tajemnicy, żył sobie stary człowiek, który wychował swoich trzech synów dokładnie tak, jak należało. Nauczył ich czytać, pisać i rachować, a także pokazał im, jakie książki czytać i jak je czytać. Szczególnie dbał o ich wykształcenie, bo przekonał się, że wiedzieć to znaczy umieć działać.
Gdy wreszcie przyszło mu umierać, zebrał trzech synów wokół łoża śmierci i dał im przestrogę.
„Nie zapomnijcie – rzekł – nie zapomnijcie przychodzić i czytać modlitw nad moim grobem”.
„Nie zapomnimy, ojcze” – odpowiedzieli.
Dwaj starsi bracia byli rosłymi, krzepkimi chłopami, ale najmłodszy, Iwan, był zaledwie chudym wyrostkiem. Gdy wszyscy stali wokół łoża umierającego ojca, wyglądał przy swoich dumnych, tęgich starszych braciach jak zwykła trzcina. Ale jego oczy pełne były ognia i życia, a stanowczy wyraz ust świadczył o wielkiej determinacji. A kiedy ojciec wydał ostatnie tchnienie i dwaj starsi bracia płakali bez opamiętania, Iwan stał w milczeniu, z zastygłą bladą twarzą i oczami pełnymi jasnego blasku łez, które nie chciały popłynąć.
W dniu, w którym pochowali ojca, Iwan wrócił wieczorem na grób, by odczytać nad nim modlitwy. Zrobił to i wracał już do domu, gdy usłyszał za sobą wielki tętent kopyt; a kiedy doszedł do wiejskiego placu, jeździec ściągnął wodze i zsiadł z konia całkiem blisko niego.[Pg 64] Zadąwszy głośno w srebrną trąbkę – był bowiem królewskim gońcem – zawołał donośnym głosem:
„Wszyscy i każdy z osobna, mężczyźni, kobiety i dzieci, słuchajcie w imieniu króla! Taka jest wola króla, by tę proklamację ogłoszono w każdym mieście i w każdej wsi, gdzie mieszkają jego poddani. Córka króla, królewna Helena Piękna, kazała zbudować dla siebie przybytek o dwunastu kolumnach i dwunastu rzędach belek. I siedzi tam na wysokim tronie aż do chwili, gdy przejedzie obok wybrany przez nią oblubieniec. A pozna go tak: jednym skokiem rumaka sięgnie on wysokości wieży, a w przelocie jego usta dotkną ust królewny, gdy ta pochyli się ze swego tronu. Dlatego król rozkazał ogłosić to wszem i wobec po całym kraju: jeśli ktokolwiek uważa, że zdoła tak sięgnąć ust królewny i zdobyć jej rękę, niech spróbuje. W imieniu króla rzekłem!”
Krew młodzieży całego narodu, wszędzie tam, gdzie ogłoszono tę proklamację, zapłonęła i rwała się, by dosięgnąć ust Heleny Pięknej. Wszyscy zastanawiali się, komu przypadnie ten szczęśliwy los. Jedni mówili, że najśmielszemu, inni twierdzili, że wszystko zależy od skoczności rumaka, a jeszcze inni – że nie tylko od rumaka, lecz także od śmiałości i zręczności jeźdźca.
Kiedy trzej bracia wysłuchali słów królewskiego gońca, spojrzeli po sobie; a przynajmniej zrobili to dwaj starsi, bo było dla nich oczywiste, że Iwan, najmłodszy, zupełnie nie wchodzi w rachubę, oni zaś, dwaj wspaniali, przystojni młodzieńcy, jak najbardziej.
„Bracia – odezwał się w końcu Iwan – najpierw musimy spełnić ostatnią wolę ojca. Ale jeśli wolicie, moglibyśmy czytać modlitwy nad jego grobem na zmianę. Niech każdego dnia jeden z nas pełni tę powinność, rano i wieczorem”.
Starsi bracia chętnie na to przystali, ale kiedy Iwan zapytał, czyja kolej ma być nazajutrz, obaj zaczęli się wymawiać.
„Co do mnie – rzekł najstarszy – muszę jechać i dopilnować prac w gospodarstwie, które zostawił mi ojciec, a to zajmie siedem dni”.
„A ja – rzekł młodszy – muszę doglądać majątku, który przypadł mi w spadku, a to też zajmie siedem dni”.
„Skoro tak – odparł Iwan – jeśli ja będę pełnił tę powinność przez siedem dni, to potem każdy z was zrobi swoje?”
Bracia przystali na to jeszcze chętniej niż przedtem. Potem rozeszli się w swoje strony: Iwan pełen myśli o ojcu, a tamci dwaj, by ćwiczyć swoje skoczne konie, jeden w gospodarstwie, drugi w majątku. I obaj śmiali się w duchu, bo żaden nie znał zamiarów drugiego.
Jakże oni kręcili włosy i czyścili zęby, i ćwiczyli „pestki i pryzmaty” z ustami tuż przy lustrze! – po to, by gdy jednym susem swoich wspaniałych rumaków znajdą się na wysokości ust królewny i złożą pocałunek, który miał zdobyć nagrodę, prezentować się dzielnie i zwycięsko. Co zaś do młodszego brata, każdy z nich uważał, że ten może się modlić nad grobem ojca, jak długo zechce – to najlepsze, co może robić, a w dodatku nie przeszkodzi to ich tajnym planom, tak starannie ukrywanym przed sobą nawzajem i przed nim.
I tak przez siedem dni, każdy w swojej okolicy, uganiali się za dnia na koniach, a nocami śnili o najwspanialszych skokach. A po siedmiu dniach najmłodszy brat wezwał ich, by dotrzymali umowy, i zapytał, który z nich będzie czytał modlitwy, rano i wieczorem, przez kolejne siedem dni.
„Ja swoje zrobiłem – powiedział. – Teraz wy ustalcie między sobą, który z was będzie dalej pełnił tę świętą powinność”.
Dwaj starsi bracia spojrzeli na siebie, a potem na Iwana.
„Co do mnie – rzekł jeden – niewiele mnie obchodzi, kto to zrobi, byle tylko mnie zostawiono w spokoju z moimi sprawami, które są ważniejsze”.
„A co do mnie – rzekł drugi – nie mam ochoty przyglądać się,[Pg 66] jak rośnie każde źdźbło trawy na grobie. Naprawdę nie mogę sobie pozwolić na stratę czasu, tak jestem zajęty. Ty, Iwanie – ty jesteś inny: nie jesteś człowiekiem interesów; jakże mógłbyś lepiej spędzić czas niż na czytaniu modlitw nad grobem naszego ojca?”
„Niech tak będzie – odparł Iwan. – Wracajcie do swoich zajęć, a ja przez kolejne siedem dni będę pełnił tę świętą powinność”.
Dwaj starsi bracia rozeszli się każdy w swoją stronę i przez kolejne siedem dni całą uwagę poświęcali ćwiczeniu koni do lotnego skoku ku ustom królewny. Jakże gnali jak szaleni po polach! Jakże skakali przez żywopłoty i rowy! Jakże kręcili włosy, farbowali wąsy i ćwiczyli usta – już nie tylko na „pestkach i pryzmatach”, ale i na „pąkach pożądania”, i na „pigwach”, i na „perypatetycznych peregrynacjach”, i na wszystkim, co tylko przyszło im do głowy! Prawdę mówiąc, tyle uwagi poświęcali ustom, które miały spotkać się z ustami królewny na szczycie lotnego skoku, że zaczęli zaniedbywać własne posiłki i posiłki swoich koni. Innymi słowy, zaczynali zdradzać objawy przetrenowania.
Po drugich siedmiu dniach Iwan znów zwołał ich na rodzinną naradę i zapytał, czy któryś z nich mógłby teraz przejąć świętą powinność. Ale gdzie tam; myśląc usilnie o koniach i ustach, o wysokich skokach i pocałunkach, mówili lekko o polach do zaorania, ziarnie do zasiania i wszelkich sprawach, które trzeba załatwić natychmiast. Byli zdania – i całkiem się przy tym ze sobą zgodzili – że Iwan powinien być więcej niż zachwycony, mogąc dźwigać to miłe brzemię czytania modlitw nad grobem ojca. W istocie tylko surowy nakaz pilnych obowiązków mógł ich skłonić do zrzeczenia się tak przyjemnego zadania.
„Niech tak będzie – rzekł Iwan – przez kolejne siedem dni będę pełnił tę świętą powinność”. Ale mówiąc to, zauważył kręcone włosy i farbowane wąsy braci i wywnioskował z tego, a także ze spojrzeń pełnych nagłej podejrzliwości i zazdrości, jakie wymienili między sobą, że obaj są zakochani w tej samej pięknej pannie. Zachował to jednak dla siebie i zostawił ich własnym sprawom.
Znów, po siedmiu dniach, gdy Iwan pobożnie odczytał modlitwy,[Pg 67] wezwał braci. Ale oni nie przyszli. Obaj przysłali wiadomość, że są strasznie zajęci, i czy byłby tak dobry i dalej pełnił świętą powinność, dopóki nie będą mogli się wyrwać, by później wykonać swoją część. Iwan przyjął ich wiadomości i dalej czytał modlitwy nad grobem ojca.
Tymczasem każdy z jego braci przygotowywał się do wielkiego lotnego skoku; i każdy mówił sobie: „A co z Iwanem? Chętnie zobaczyłby ten wielki wyczyn. Mógłby się z niego zrobić mężczyzna. Zupełnie brak mu ambicji, a widok wielkiego czynu mógłby go natchnąć, by sam spróbował zostać wielkim bohaterem. A jednak… obawiam się, że to by się nie udało. Jest taki cherlawy, taki nijaki. Czuję, że straciłbym na tym, gdyby taki brat kręcił się gdzieś w pobliżu. Nie; o wiele lepiej, żeby czytał modlitwy nad grobem naszego ojca”.
I tak każdy na swój sposób postanowił stanąć do próby sam – osobno od drugiego i osobno od Iwana.
Nadszedł ranek wielkiego dnia. Najstarszy brat wybrał spośród swoich koni wspaniałego karego rumaka o łukowato wygiętej szyi oraz powłóczystej grzywie i ogonie. Drugi brat wybrał równie wspaniałego gniadosza. A teraz, o wschodzie słońca, każdy w tajemnicy przed drugim czesał swoje starannie zakręcone włosy, na nowo farbował wąsy, wzuwał buty i stroił się na ten cudowny popis męstwa, jaki miał przynieść ten dzień. I nie zapomnieli upewnić się, że ich usta są równie gotowe, jak spragnione „wysokiego pocałunku”.
O wyznaczonej porze wjechali w szranki i ciągnęli losy, i żaden nie był specjalnie zaskoczony, widząc brata wśród tłumu kandydatów do ręki Heleny Pięknej. Zaskoczenie przyszło później, gdy na scenie pojawił się Iwan.
A stało się to tak: pod wieczór, kiedy obaj jego bracia po raz ostatni spróbowali doskoczyć do ust królewny i ponieśli porażkę, jak wszyscy inni, Iwan czytał właśnie modlitwy nad grobem ojca. Nagle ogarnęło go wielkie wzruszenie i przerwał czytanie. Przepełniła go tęsknota, by choć raz spojrzeć na twarz Heleny Pięknej, o której[Pg 68] względy – jak wiedział – rywalizowali na swoich cudownych rumakach najwspanialsi w kraju. Tak silna była ta tęsknota, że się załamał i, pochyliwszy się nad grobem ojca, gorzko zapłakał.
I wtedy stała się rzecz dziwna. Ojciec usłyszał go w swojej trumnie, otrząsnął się z wilgotnej ziemi, wyszedł i stanął przed nim.
„Nie płacz, Iwanie, mój synu” – rzekł. A Iwan podniósł wzrok i przeraził się na jego widok.
„Nie, mój synu, nie lękaj się mnie – mówił dalej ojciec. – Spełniłeś moją ostatnią wolę, więc pomogę ci w twoim strapieniu. Pragniesz spojrzeć na twarz Heleny Pięknej – i tak się stanie”.
To rzekłszy, wyprostował się, a postać jego stała się władcza. Potem zawołał donośnym głosem, a gdy echo jego głosu zaczęło cichnąć, Iwan usłyszał, jak zmienia się w daleki tętent końskich kopyt. Po chwili nasłuchiwania ojciec zawołał znowu, i tym razem echem było końskie rżenie i kopyta w galopie. Zdawało się, że dochodzi zza zbocza wzgórza, a Iwan podniósł wzrok i się zdumiał. Po raz trzeci zawołał ojciec, a odgłos galopu zbliżał się coraz bardziej, aż wreszcie, z gromkim parsknięciem i dźwięcznym rżeniem, pojawił się piękny kasztanowaty koń, okrążył ich trzy razy, a potem zatrzymał się przed nimi ze złączonymi przednimi nogami, a z jego oczu, uszu i chrap buchały płomienie.
Wtedy rozległ się głos, a Iwan wiedział, że to głos kasztanowatego konia o dumnie wygiętej szyi i powłóczystej grzywie:
„Jaka jest twoja wola? Rozkazuj, a będę posłuszny!”
Ojciec wziął Iwana za rękę i poprowadził go do łba konia.
„Wejdź tu przez prawe ucho – rzekł – przejdź na wskroś i wyjdź lewym uchem. W ten sposób zdołasz rozkazywać koniowi, a on zrobi wszystko, czego tylko zapragniesz, by koń zrobił”.
Tak więc Iwan, niczego nie podając w wątpliwość, wszedł prawym uchem kasztanowatego konia i wyszedł lewym; i natychmiast zaszła[Pg 69] w nim cudowna przemiana. Nie był już rozmarzonym młodzieńcem: od razu stał się człowiekiem czynu, a w jego oczach zapłonął blask wielkiej ambicji.
„Na koń! Jedź i zdobądź królewnę Helenę Piękną!” – rzekł ojciec i natychmiast zniknął.
Jednym susem Iwan dosiadł kasztanowatego konia i w następnej chwili pędzili jak błyskawica ku przybytkowi Heleny Pięknej.
Słońce zachodziło, a dwaj starsi bracia, niepocieszeni, już mieli zejść z placu, gdy – zaskoczeni okrzykami ludu – ujrzeli rumaka nadciągającego galopem, dobrze prowadzonego, w zawrotnym tempie. Odwrócili się, by spojrzeć, i zauważyli, jak Helena Piękna, zawiedziona wszystkimi innymi, wychyla się, by przyjrzeć się nadjeżdżającemu jeźdźcowi. A cały tłum odwrócił się i stanął w oczekiwaniu na to, co może się wydarzyć.
Nadciągał kasztanowaty koń, z chrap buchał mu ogień, kopyta wstrząsały ziemią. Zbliżył się do przybytku i, posłuszny wprawnej ręce, wzbił się w lotnym skoku. Śmiały jeździec spojrzał w górę, a królewna pochyliła się ku niemu, ale nie zdołał sięgnąć jej ust, choć były gotowe.
Cały plac zamarł teraz w zapatrzeniu, gdy kasztanowaty koń z jeźdźcem zatoczył koło i podjechał ponownie. I tym razem, wspaniałym skokiem, dzielny rumak uniósł jeźdźca tak wysoko, że wonny oddech królewny zdawał się owiewać jego nozdrza, a jednak jego usta nie spotkały się z jej ustami.
Znów zatoczyli koło, a wszyscy stali w bezruchu i napięciu. Znów kasztanowaty rumak wzbił się do skoku i tym razem usta Iwana spotkały się z ustami królewny w długim, słodkim pocałunku, bo kasztanowaty koń zdawał się zawisnąć w powietrzu na szczycie skoku, dopóki trwał ten pocałunek.
Potem, gdy królewna patrzyła za nimi, koń i jeździec opadli na ziemię i zniknęli jak błyskawica.
Natychmiast zbiegły się tłumy gapiów.
„Kto to? Gdzie on jest?” – wołano ze wszystkich stron. „On[Pg 70] pocałował ją w usta, a ona jego. Spójrzcie na nią! Czyż to nie prawda?”
To była prawda, bo królewna Helena Piękna, z blaskiem miłości w oczach, pochylała się i szukała całą duszą choćby samego pyłu wzbitego spod kopyt konia swego ukochanego. Ale nie mogła niczego dojrzeć i opadła z powrotem w głąb swego przybytku, przechowując pocałunek na ustach jak skarb; a lud, niezadowolony, ale pełen zdumienia, rozszedł się. Wśród nich odeszli też wspaniali bracia, zastanawiając się, jak korzystnie sprzedać swoje dobrze wytrenowane konie, bo obaj byli rozpaczliwie blisko ust królewny.
Dokąd odleciał Iwan na kasztanowatym koniu? Puściwszy wodze – nie dbał o nic poza pocałunkiem – pozwolił rumakowi biec, a ten wkrótce zatrzymał się przed grobem jego ojca. Tam Iwan zsiadł i puścił konia wolno. Jak gdyby jego zadanie zostało wypełnione, koń odgalopował; zstąpiła po niego tęcza i, zamykając się, zdawała się porwać go w swoje fałdy. Iwan został sam przed grobem ojca.
Raz jeszcze pochylił się w modlitwie. Raz jeszcze ojciec stanął przed nim.
„Dobrześ się spisał, o synu mój – rzekł. – Spełniłeś wolę umierającego, lecz wola żyjącego wciąż czeka na spełnienie. Jutro Helena Piękna zwoła lud i zażąda swego oblubieńca. Bądź tam, lecz nic nie mów”.
Po tych słowach Iwan znów był sam.
Nazajutrz w pałacu zebrał się wielki tłum, a pośrodku siedziała królewna Helena Piękna i żądała swego oblubieńca – tego, który doskoczył do jej ust i zdobył ją spośród wszystkich innych. Jej serce, dusza i ciało należały do niego. Połowa jej przyszłego królestwa należała do niego. Ona sama była jego – lecz gdzie on był?
Szukano go wśród najznamienitszych w kraju, ale nikt się nie zgłosił, bo każdy bał się, że zażądają od niego powtórzenia skoku i pocałunku. Iwan siedział z tyłu jako skromny widz.
„Ona myśli o tamtym skoku i tamtym pocałunku – powiedział sobie w duchu. – Kiedy zobaczy mnie takim, jaki jestem, wtedy niech osądzi”.[Pg 71] Ale miłość, choć ślepa, ma oczy. Królewna podniosła się z miejsca i powiodła wzrokiem po ludziach. Zobaczyła dwóch przystojnych starszych braci i minęła ich, jakby byli prochem. Potem w świetle miłości dostrzegła siedzącego w kącie, gdzie światła były przyćmione, bohatera na kasztanowatym koniu – tego, który skoczył wysoko i sięgnął jej ust w pierwszym słodkim pocałunku miłości.
Rozpoznała go od razu i, gdy wszyscy patrzyli w zdumieniu, podeszła do tego mrocznego kąta, bez słowa wzięła go za rękę i poprowadziła obok tronu honorowego do przedpokoju, gdzie – przy radosnych okrzykach ludu dźwięczących im w uszach – ich usta spotkały się po raz drugi, na szczycie skoku radości.
W tej właśnie chwili wszedł król, który wiedział już wszystko.
„Cóż to?” – rzekł.
Potem uśmiechnął się, bo rozumiał swoją córkę i wiedział, że nie tylko wybrała ukochanego, ale i zdobyła swego wybranka.
„Mój synu – dodał, nie czekając na odpowiedź – ty i twoi będziecie panować po mnie. Pamiętaj o tym! A teraz chodźmy na wieczerzę”.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał