Paarden in de kunst
Ivan en het vosse paard

Een verhaal uit Edmund Dulac’s Fairy Book, Fairy Tales of the Allied Nations. Dit is een Russisch sprookje
In een ver land waar mensen worden betaald om de naam ervan diep geheim te houden, woonde eens een oude man die zijn drie zonen precies zo opvoedde als het hoorde. Hij leerde hun lezen, schrijven en rekenen, en liet hun ook zien welke boeken ze moesten lezen en hoe ze die moesten lezen. Hij was bijzonder zorgvuldig met hun opvoeding, want hij had geleerd dat wie dingen weet, ook dingen kan.
Toen hij ten slotte op sterven lag, riep hij zijn drie zonen bij zijn sterfbed en drukte hun iets op het hart.
“Vergeet niet,” zei hij, “vergeet niet om de gebeden te komen lezen bij mijn graf.”
“We zullen het niet vergeten, vader,” antwoordden ze.
De twee oudste broers waren grote, stoere kerels, maar de jongste, Ivan, was nog maar een tengere jongen. Toen ze allemaal rond het bed van hun stervende vader stonden, leek hij een rietje naast zijn trotse, forse oudere broers. Maar zijn ogen zaten vol vuur en geest, en de vastberaden trek om zijn mond verried een grote wilskracht. En toen de vader zijn laatste adem had uitgeblazen en zijn twee oudere broers ongeremd huilden, stond Ivan zwijgend, met een strak, bleek gezicht en ogen vol het heldere wonder van tranen die niet wilden vloeien.
Op de dag dat ze hun vader begroeven, keerde Ivan ’s avonds terug naar het graf om er de gebeden te lezen. Dat had hij gedaan en hij was op weg naar huis, toen er achter hem luid hoefgekletter klonk; en toen hij bij het dorpsplein kwam, hield de ruiter zijn paard in en steeg vlak bij hem af.[Pg 64] Na een luide stoot op zijn zilveren trompet – want hij was de bode van de koning – riep hij met luide stem:
“Alle mannen, vrouwen en kinderen, luister, in naam van de koning. Het is de wil van de koning dat deze verkondiging wordt omgeroepen in elke stad en elk dorp waar zijn onderdanen wonen. De dochter van de koning, prinses Helena de Schone, heeft voor zichzelf een heiligdom laten bouwen met twaalf zuilen en twaalf rijen balken. En daar zit ze op een hoge troon tot de bruidegom van haar keuze voorbijrijdt. En zo zal ze hem herkennen: met één sprong van zijn ros bereikt hij de hoogte van de toren, en in het voorbijgaan drukken zijn lippen zich op die van de prinses, terwijl zij zich vanaf haar troon voorover buigt. Daarom heeft de koning bevolen dit in de volle lengte en breedte van het land te verkondigen: wie meent de lippen van de prinses zo te kunnen bereiken en haar te winnen, die mag het proberen. In naam van de koning heb ik gesproken!”
Overal waar deze verkondiging werd omgeroepen, raakte het bloed van de jeugd van het land in vuur en vlam en sprong het op om de lippen van prinses Helena de Schone te raken. Iedereen vroeg zich af wie dit gelukkige lot ten deel zou vallen. Sommigen zeiden dat het de stoutmoedigste zou zijn, anderen hielden vol dat het afhing van het springvermogen van het ros, en weer anderen meenden dat het niet alleen van het ros afhing, maar ook van de stoutmoedige vaardigheid van de ruiter.
Toen de drie broers naar de woorden van de bode van de koning hadden geluisterd, keken ze elkaar aan; tenminste, de twee oudsten deden dat, want het was hun duidelijk dat Ivan, de jongste, helemaal geen kans maakte, terwijl zij, twee prachtige, knappe kerels, beslist meededen.
“Broers,” zei Ivan ten slotte, “eerst moeten we de laatste wens van onze vader vervullen. Maar als jullie dat liever hebben, kunnen we om beurten de gebeden lezen bij het graf van onze vader. Laat het elke dag de plicht van een van ons zijn om dat te doen, ’s ochtends en ’s avonds.”
De oudere broers gingen daar graag mee akkoord, maar toen Ivan vroeg wie er de volgende dag aan de beurt was, begonnen ze allebei uitvluchten te zoeken.
“Wat mij betreft,” zei de oudste, “ik moet het werk regelen op de boerderij die mijn vader mij heeft nagelaten, en dat duurt zeven dagen.”
“En wat mij betreft,” zei de jongere van de twee, “ik moet zorgen voor het landgoed dat mijn deel van de erfenis is, en dat duurt ook zeven dagen.”
“Dan,” antwoordde Ivan, “als ik de plicht zeven dagen vervul, doen jullie daarna allebei je deel?”
Zijn broers stemden daar nog gretiger mee in dan eerst. Toen gingen ze elk hun weg: Ivan vol gedachten aan zijn vader, en de andere twee om hun springpaarden te trainen, de een op zijn boerderij en de ander op zijn landgoed. En allebei lachten ze in zichzelf, want geen van beiden wist wat de ander van plan was.
Wat krulden ze hun haar en poetsten ze hun tanden, en wat oefenden ze ‘pruimen en prisma’s’ met hun mond vlak voor de spiegel! Zodat ze, als ze met één sprong van hun prachtige rossen de hoogte van de lippen van de prinses bereikten om de kus te geven die de prijs moest winnen, een dappere en overwinnende indruk zouden maken. En hun broertje? Die kon wat hen betreft zo lang hij wilde bij het graf van hun vader blijven bidden – dat was het beste wat hij kon doen, en het zou hun geheime plannen niet in de weg zitten, die ze zo zorgvuldig voor elkaar en voor hem verborgen hielden.
Zo jaagden ze zeven dagen lang, elk in zijn eigen streek, overdag rond op hun paarden en droomden ze ’s nachts van de grootste sprongen. En aan het eind van de zeven dagen riep de jongste broer hen op om zich aan de afspraak te houden, en vroeg wie van hen de volgende zeven dagen ’s ochtends en ’s avonds de gebeden zou lezen.
“Ik heb mijn deel gedaan,” zei hij. “Nu is het aan jullie om onderling te regelen wie de heilige plicht voortzet.”
De twee oudere broers keken elkaar aan en toen naar Ivan.
“Wat mij betreft,” zei de een, “kan het me weinig schelen wie het doet, zolang ik maar vrij ben om met mijn zaken verder te gaan, want die zijn belangrijker.”
“En wat mij betreft,” zei de ander, “ik heb geen zin om[Pg 66] elk grassprietje op het graf te zien groeien. Ik heb er echt de tijd niet voor, ik heb het zo druk. Jij, Ivan, jij bent anders: jij bent geen zakenman. Hoe zou je je tijd beter kunnen besteden dan met het lezen van gebeden bij het graf van onze vader?”
“Het zij zo,” antwoordde Ivan. “Gaan jullie maar weer aan het werk, dan zorg ik nog zeven dagen voor de heilige plicht.”
De twee oudere broers gingen elk hun eigen weg en wijdden nog zeven dagen al hun aandacht aan het trainen van hun paarden voor de vliegende sprong naar de lippen van de prinses. Wat stormden ze als gekken over de velden! Wat sprongen ze over heggen en sloten! Wat krulden ze hun haar, verfden ze hun snorren en oefenden ze hun lippen, niet alleen op ‘pruimen en prisma’s’, maar ook op ‘perziken van passie’ en ‘pompelmoezen’, en ‘peripatetische promenades’ en alles wat ze maar konden bedenken! Ze besteedden zelfs zoveel aandacht aan de lippen die die van de prinses moesten raken op het hoogste punt van de vliegende sprong, dat ze hun eigen maaltijden en die van hun paarden begonnen te verwaarlozen. Met andere woorden: ze begonnen tekenen van overtraining te vertonen.
Aan het eind van de tweede zeven dagen riep Ivan hen opnieuw bijeen voor een familieberaad en vroeg of een van hen nu de heilige plicht kon overnemen. Maar nee: met hun hoofd vol paarden en lippen, hoge sprongen en kussen, spraken ze luchtig over velden die geploegd moesten worden, zaad dat gezaaid moest worden en al dat soort dingen die meteen moesten gebeuren. Ze vonden – en daarover werden ze het heel vriendschappelijk eens – dat Ivan meer dan blij zou moeten zijn om deze aangename last te dragen, de gebeden lezen bij het graf van zijn vader. Sterker nog, alleen de strenge roep van een dringende plicht kon hen ertoe brengen zo’n aangename taak op te geven.
“Het zij zo,” zei Ivan. “Ik vervul de heilige plicht nog zeven dagen.” Maar terwijl hij sprak, zag hij het gekrulde haar en de geverfde snorren van zijn broers, en daaruit, en uit de blik van plotselinge achterdocht en jaloezie die ze met elkaar wisselden, begreep hij dat ze allebei verliefd waren op dezelfde schone. Maar hij hield dat voor zich en liet hen hun eigen gang gaan.
Weer riep Ivan zijn broers bijeen aan het eind van zeven dagen, toen hij de gebeden[Pg 67] vroom had gelezen. Maar ze kwamen niet. Ze stuurden allebei een bericht dat ze het vreselijk druk hadden, en of hij zo goed wilde zijn de heilige plicht voort te zetten tot ze later tijd hadden om hun deel te doen. Ivan nam hun berichten aan en ging door met het lezen van de gebeden bij het graf van zijn vader.
Intussen bereidde elk van zijn broers zich voor op de grote vliegende sprong, en elk zei bij zichzelf: “En Ivan dan? Hij zou deze grote heldendaad graag zien. Het zou een man van hem kunnen maken. Hij heeft totaal geen ambitie, en als hij een grote daad ziet verrichten, krijgt hij misschien zin om zelf een grote held te worden. Maar toch… ik vrees dat het nooit iets wordt. Hij is zo’n slappeling, zo onbeduidend. Ik heb het gevoel dat ik erop achteruitga als zo’n broer ergens in de buurt is. Nee, hij kan veel beter de gebeden lezen bij het graf van onze vader.”
Dus besloot elk op zijn eigen manier alleen mee te doen, los van de ander en los van Ivan.
De ochtend van de grote dag brak aan. De oudste broer had uit zijn paarden een prachtige zwarte gekozen, met een gebogen hals en golvende manen en staart. De tweede broer had een even schitterende bruine uitgekozen. En nu, bij zonsopgang, kamden ze, zonder dat de een het van de ander wist, hun goed gekrulde haar, verfden ze hun snorren nog eens bij, en trokken ze laarzen en tuig aan voor het prachtige vertoon van dapperheid dat de dag zou brengen. En ze vergaten niet te controleren of hun lippen even fit waren als ze gretig waren voor de ‘hoge kus’.
Op het afgesproken uur reden ze het strijdperk in en trokken ze hun loten, en geen van beiden was echt verbaasd zijn broer te zien tussen de menigte deelnemers die naar de hand van Helena de Schone dongen. De verrassing kwam pas later, toen Ivan ten tonele verscheen.
Dat ging zo: tegen de avond, toen zijn twee broers elk hun laatste poging hadden gedaan om naar de lippen van de prinses te springen en, net als alle anderen, hadden gefaald, las Ivan zelf de gebeden bij het graf van zijn vader. Plotseling overviel hem een grote ontroering en hij hield op met lezen. Hij werd vervuld van het verlangen om maar één keer het gezicht van Helena de Schone te zien, om[Pg 68] wier gunst, zo wist hij, de prachtigste mannen van het land met hun geweldige rossen streden. Zo sterk was dat verlangen dat hij instortte en, gebogen over het graf van zijn vader, bitter huilde.
En toen gebeurde er iets vreemds. Zijn vader hoorde hem in zijn doodskist, schudde zich los uit de vochtige aarde, kwam naar buiten en stond voor hem.
“Huil niet, Ivan, mijn zoon,” zei hij. En Ivan keek op en schrok hevig bij het zien van hem.
“Nee, mijn zoon, wees niet bang voor mij,” ging zijn vader verder. “Je hebt mijn laatste wens vervuld, en ik zal je helpen in je nood. Je wilt het gezicht van Helena de Schone zien, en zo zal het zijn.”
Daarop richtte hij zich op, en hij had een gebiedende uitstraling. Toen riep hij met luide stem, en toen de echo’s van zijn stem begonnen weg te sterven, hoorde Ivan ze veranderen in het verre geroffel van paardenhoeven. Na een tijdje te hebben geluisterd riep zijn vader opnieuw, en deze keer was de echo het gehinnik van een paard en galopperende hoeven. Het leek van achter de heuvel te komen, en Ivan keek op en verwonderde zich. Een derde keer riep zijn vader, en het galopgeluid kwam steeds dichterbij, tot er eindelijk, met een donderend gesnuif en een schallend gehinnik, een prachtige vos verscheen, drie keer om hen heen draaide en toen voor hen stilhield, met de twee voorbenen dicht naast elkaar, terwijl uit zijn ogen, oren en neusgaten vlammen schoten.
Toen klonk er een stem, en Ivan wist dat het de stem was van het vosse paard met de trots gebogen hals en de golvende manen:
“Wat is uw wil? Beveel mij en ik gehoorzaam!”
De vader nam Ivan bij de hand en leidde hem naar het hoofd van het paard.
“Kruip hier in het rechteroor,” zei hij, “ga erdoorheen en kom er bij het linkeroor weer uit. Zo kun je het paard bevelen, en het zal alles doen wat je maar van een paard kunt wensen.”
Dus kroop Ivan zonder enige twijfel het rechteroor van het vosse paard in en kwam bij het linkeroor weer naar buiten; en meteen onderging hij[Pg 69] een wonderbaarlijke verandering. Hij was niet langer een dromerige jongen: hij was in één klap een man van de daad, en in zijn ogen straalde het licht van een grote ambitie.
“Stijg op! Ga, win prinses Helena de Schone!” zei zijn vader, en hij verdween meteen.
Met één sprong zat Ivan op het vosse paard, en een ogenblik later snelden ze als de bliksem naar het heiligdom van Helena de Schone.
De zon ging onder, en de twee oudere broers stonden mistroostig op het punt het veld te verlaten, toen ze, opgeschrikt door het geroep van de mensen, een ros zagen aankomen in galop, goed gereden en in een razend tempo. Ze draaiden zich om en zagen hoe Helena de Schone, door alle anderen teleurgesteld, zich vooroverboog om naar de naderende ruiter te kijken. En de hele menigte draaide zich om en bleef staan om af te wachten wat er zou gebeuren.
Daar kwam het vosse paard aan, vuur snuivend uit zijn neusgaten, zijn hoeven deden de aarde trillen. Het naderde het heiligdom en verhief zich, door een meesterlijke hand bestuurd, tot een vliegende sprong. De stoutmoedige ruiter keek omhoog en de prinses boog zich naar beneden, maar hij kon haar lippen niet bereiken, hoe klaar ze ook waren.
Het hele veld stond nu te kijken hoe het vosse paard met zijn ruiter een rondje maakte en opnieuw aankwam. En deze keer droeg het dappere ros zijn ruiter met een schitterende sprong zo hoog dat de geurige adem van de prinses zijn neusgaten leek te raken, en toch raakten zijn lippen de hare niet.
Weer maakten ze een rondje, terwijl iedereen roerloos en gespannen stond te kijken. Weer verhief het vosse ros zich tot de sprong, en deze keer vonden de lippen van Ivan die van de prinses in een lange, zoete kus, want het vosse paard leek op het hoogste punt van zijn sprong in de lucht te blijven hangen zolang die kus duurde.
Toen bereikten paard en ruiter de grond, terwijl de prinses hen nakeek, en verdwenen ze als de bliksem.
Meteen stroomde de menigte toeschouwers toe.
“Wie is hij? Waar is hij?” klonk het van alle kanten. “Hij[Pg 70] heeft haar op de lippen gekust, en zij hem. Kijk naar haar! Is het niet waar?”
Het was waar, want prinses Helena de Schone, met het licht van de liefde in haar ogen, boog zich voorover en zocht met heel haar ziel, zelfs naar het kleinste stofje dat de hoeven van het paard van haar geliefde hadden opgeworpen. Maar ze zag niets en zakte terug in haar heiligdom, terwijl ze de kus op haar lippen koesterde; en de mensen, ontevreden maar vol verwondering, gingen uiteen. Onder hen liepen ook de prachtige broers, die zich afvroegen hoe ze hun goed getrainde paarden met winst konden verkopen, want ze waren allebei verbijsterend dicht bij de lippen van de prinses gekomen.
Waarheen was Ivan op het vosse paard gevlogen? Hij liet de teugels vieren – hij gaf om niets anders dan de kus – en liet zijn ros zijn gang gaan, en weldra kwam het tot stilstand voor het graf van zijn vader. Daar steeg hij af en liet het paard vrij. Alsof zijn opdracht volbracht was, galoppeerde het weg; een regenboog kwam het tegemoet en leek het, terwijl hij zich sloot, in zijn plooien op te nemen. Ivan was alleen bij het graf van zijn vader.
Nog eens boog hij zich in gebed. Nog eens verscheen zijn vader voor hem.
“Gij hebt het goed gedaan, o mijn zoon,” zei hij. “Gij hebt mijn laatste wens vervuld, maar mijn wens bij leven moet nog vervuld worden. Morgen zal Helena de Schone het volk bijeenroepen en haar bruidegom opeisen. Wees gij daar, maar zeg niets.”
Daarop merkte Ivan dat hij alleen was.
De volgende dag was er een grote bijeenkomst in het paleis, en in het midden zat prinses Helena de Schone, die haar bruidegom opeiste: degene die naar haar lippen was gesprongen en haar van alle anderen had gewonnen. Haar hart, ziel en lichaam waren van hem. De helft van haar toekomstige koninkrijk was van hem. Zijzelf was van hem; maar waar was hij?
Er werd gezocht onder de hoogsten van het land, maar uit angst dat men zou eisen dat de sprong en de kus werden herhaald, meldde niemand zich. Ivan zat achteraan, een bescheiden toeschouwer.
“Ze denkt aan die sprong en die kus,” zei hij bij zichzelf. “Als ze me ziet zoals ik ben, laat zij dan oordelen.”[Pg 71] Maar liefde is dan wel blind, ze heeft ook ogen. De prinses stond op van haar zetel en liet haar blik over de mensen gaan. Ze zag de twee knappe oudere broers en liep langs hen heen alsof ze vuil waren. Toen ontdekte ze, bij het licht van de liefde, in een hoek waar de lampen zwak brandden, de held van het vosse paard: degene die hoog was gesprongen en haar lippen had bereikt in de eerste zoete kus van de liefde.
Ze herkende hem meteen, en terwijl iedereen verwonderd toekeek, liep ze naar die schemerige hoek, nam hem zonder een woord bij de hand en leidde hem langs de erezetel naar een voorvertrek, waar, met de vreugdekreten van het volk in hun oren, hun lippen elkaar een tweede keer vonden – op het hoogtepunt van een sprong van vreugde.
Op dat moment kwam de koning binnen, die alles wist.
“Wat is dit?” zei hij.
Toen glimlachte hij, want hij begreep zijn dochter en wist dat ze niet alleen haar geliefde had gekozen, maar ook haar keuze had gewonnen.
“Mijn zoon,” voegde hij eraan toe, zonder op antwoord te wachten, “jij en de jouwen zullen na mij regeren. Zorg daar goed voor! En laten we nu gaan eten.”
Vertaald uit het Engels. Lees het origineel