Konie w sztuce
Pięć ludzkich istnień za jednego konia

Ta historia nie jest dokładnie tym, czym się wydaje – to po prostu opowieść o przypadku i losie.
Ta ciekawa historia pochodzi z książki In Bad Company and Other Stories autorstwa Rolfa Boldrewooda.
„Tak; to rzeczywiście niezła cena za klacz półkrwi – warta najwyżej dziesięć funtów” – powiedział stary Bill, kucharz pomocników przy strzyży na farmie Jergoolah, pewnego mokrego wieczoru, kiedy mężczyźni zebrali się po kolacji przy ogniu, z fajkami w zębach. Od trzech dni padało, więc strzyży nie było. Niewiele pracy mieli też pozostali – a było ich dobre pół setki – bo owce z mokrym runem najlepiej zostawić w spokoju. Postrzygacze byli oczywiście nadąsani. Jedli (i płacili za) własny prowiant. Ale zwykli „ludzie za funta tygodniowo”, którym wikt i dach nad głową zapewniano za darmo, byli filozoficznie obojętni na stan pogody.
„Mnie tam wszystko jedno, choćby lało do Bożego Narodzenia” – zauważył młodzieniec o hulaszczym wyglądzie, który właśnie z powodzeniem zakończył partię euchre brudną talią kart z równie niechlujnym kompanem. – „Nam to bez różnicy, byle strumienie nie wezbrały i nie odcięły nam drogi do miasta, jak pojedziemy przepuścić czeki. Nie lubię za dużo ładnej pogody w czasie strzyży”.
„A czemu?” – zapytał jego niedawny przeciwnik, wpatrując się ponuro w karty, jakby to one odpowiadały za jego przegraną.
„A czemu?” – powtórzył ten pierwszy. – „Bo żadna frajda patrzeć, jak te cholerne postrzygacze zgarniają funta i trzydzieści szylingów dziennie, a my nie wyciągniemy ani grosza ponad trzy szylingi i sześć pensów – harujemy o każdej porze jak woły robocze, a jak tylko strzyża się kończy, wyrzucają nas jak bydło bez właściciela po spędzie”.
„To po coś tu w ogóle przylazł?” – zapytał wysoki, barczysty „kukurydziany badyl” z okolic Penrith. – „Nikt cię nie prosił. Roboty było dla wszystkich, zanim się tu wpakowałeś. To wy, miejskie łobuzy, psujecie szopy – pyskówki, hazard i narzekanie od świtu do nocy. Gdybym ja był szefem, wyłożyłbym na was trutkę, jak na dingo”.
„Stul pysk i wracaj do swojego zagonu dyni” – odciął się karciarz z nagłym ożywieniem. – „Wy z Sydney myślicie, że nikt poza wami nie umie obchodzić się z bydłem. Jak już o tym mowa, nie macie tu prawa po tej stronie Murrumbidgee i chętnie przyłączę się do paczki, która przepędzi cię tam, skąd przyszedłeś, razem z całą waszą łamistrajkowską bandą”.
„Podnieś łapy, szulerze!” – rzucił człowiek z Nowej Południowej Walii, robiąc jeden długi krok w stronę chudzielca, który, stojąc swobodnie w gardzie, wcale nie wyglądał, jakby chciał uniknąć walki.
„No, dość tego, ty z Nepean” – odezwał się dobroduszny, ale stanowczy głos. – „Żadnych bójek, dopóki strzyża się nie skończy, bo wstrzymam ci wypłatę. Poza tym jutro zaczynamy o świcie. Mam do opróżnienia padok, a barometr idzie w górę. Pogoda się poprawi”. Był to drugi nadzorca, którego słowo było prawem, dopóki nie ostrzyżono »szewca« i ostatni człowiek z ostatnią owcą nie opuścił szopy wśród szyderczych wiwatów. Po chwili przytłumionego „warczenia” przeciwnicy, jako że nie było grogu, który podsyciłby ich gniew, uspokoili się.
„Co tam stary Bill gadał o koniach i ludzkim życiu? Słyszałem z zewnątrz” – zapytał ów setnik. – „Ktoś tu kombinuje z cudzym bydłem?”
„Ano, Joe Downey rzucił uwagę” – odpowiedział żylasty „stary wyga”, zajęty akurat cerowaniem buta tak starannie, że mógłby uchodzić za czeladnika szewskiego, gdyby nie to, że wszyscy wiedzieli, iż fachu wyuczył się w murach więzienia – „że gdyby ktoś tu »zwinął« konia i pojechał na nim do Queenslandu, nikt by go nigdy nie capnął”.
„Ach, nie capnąłby, tak? A czemu Bill się wściekł?”
„No, Bill mówi: »Jesteś p—y młody dureń« – mówi. – »Widziałem cwańszych od ciebie, co stracili życie przez konia za dziesięć funtów – tak, i jeszcze lepszych od siebie do tego samego końca doprowadzili«”.
„Ale mówił coś o pięciu ludziach” – nie dawał za wygraną nadzorca. – „Co miał przez to na myśli?”
„Co miałem przez to na myśli?” – rzekł surowym, zgrzytliwym głosem stary, który tymczasem podszedł bliżej. – „Ano to, co mówię. Jak tu stoję, to święta prawda, a cała piątka leży teraz w grobie – a byli to chłopy, jakich mało – a wszystko przez jedną przeklętą klacz, wartą jakieś dwie piątki, niech ją diabli!”
Mowa starego miała w sobie coś z surowej wymowy zrodzonej z powagi, która przykuła uwagę tej pstrej gromady; a kiedy pan Macdonald, nadzorca, powiedział: „No, Bill, opowiadaj. Dzień i tak stracony, równie dobrze możemy przed spaniem posłuchać twojej opowieści jak czegokolwiek innego”, stary, tak zaklęty, wyjął fajkę z ust i siadając na trójnożnym stołku, przygotował się, by zdać relację z osobliwego i tragicznego przeżycia.
William James, zwany przeważnie „starym Billem”, był prawdziwym okazem autentycznego „starego wygi” z Australii sprzed gorączki złota. O wczesnej podróży na Tasmanię wolał nie mówić. Wspominał ten okres wymijająco jako „tamte dawne czasy”, kiedy opowiadał historie pełne tajemnicy i grozy, jakie mogły się wydarzyć tylko w czasach przymusowej kolonizacji. Jego oblicza nie zdobił żaden zarost. Głęboko pobrużdżona, ale zawsze gładko ogolona, była to twarz poorana i żłobiona, jakby zapisano na niej całe życie mrocznych namiętności i wszelkiego cierpienia, jakie tylko ludzkie zwierzę potrafi znieść i przeżyć. Z tego pieca udręki stary Bill wyszedł niejako oczyszczony i odmieniony. Sprawiał wrażenie emerytowanego pirata – przekonanego o wadach swojego dawnego fachu, lecz żałującego jego przyjemniejszych epizodów. Jako robotnik z buszu był tak użyteczny dla kolonii jak nikt inny. Bill wszystko robił dobrze i robił tego dwa razy więcej niż mniej zahartowani robotnicy późniejszych czasów. Twardy, zaradny, niestrudzony, wierny chlebodawcy, stary Bill często uchodził w oczach ufnego czy niedoświadczonego pracodawcy za nieocenionego pracownika. I rzeczywiście nim był, dopóki nie nadszedł fatalny dzień, w którym dopadła go „gorączka wypłaty”. Wtedy, niestety, „nie dało się go ani utrzymać, ani związać”. Żaden rozsądek, interes, obietnica czy zasada nie miały mocy powstrzymać go przed szaleńczą hulanką, kiedy przez wiele dni – a może i tygodni – tracił wszelkie pozory człowieczeństwa.
Teraz jednak był w zdrowym okresie stałej pracy – dobrze nakarmiony, opłacony i pod dachem. Gotowanie było jedną z jego licznych umiejętności: celował w nim. A mimo wieku jego odwaga i stanowczość wystarczały, by trzymać w ryzach krnąbrnych pomocników. W wolnych chwilach chętnie korzystał z okazji, by dowodzić, jak głupio jest zadzierać z prawem – z jego pewnym zwycięstwem i straszliwymi karami. A o ponurych następstwach jednego jedynego czynu była właśnie ta historia.
„Pamiętam” – zaczął, odgarniając siwe włosy, które nosił długie i starannie uczesane – „jak robiłem na farmie przy granicy z Queenslandem. Kawał czasu temu – ale to nic nie znaczy; niektórzy z was, chłopaki, są tak samo młodzi i głupi jak ten Jack Danvers, o którym wam opowiem. No więc część z nas szykowała się po strzyży na małą hulankę; wszyscy dostaliśmy porządne czeki; jedni jechali w jedną stronę, drudzy w drugą. Jack i jego kumpel do Queenslandu, gdzie liczyli na dużą robotę. Akurat jak siodłaliśmy – niektórzy mieli jedną szkapę, niektórzy dwie – przechodzi stado koni. Wiedziałem, czyje są – pewnego squattera niedaleko stąd. Była wśród nich ładna, rosła skarogniada klaczka, trzylatka, półkrwi, ale z dobrym ruchem.
»To dobra klaczka« – mówi Jack – a miał już kilka kieliszków w czubie – »można by ją zgrabnie złapać na lasso w starej zagrodzie dla bydła przy strumieniu. I łatwo by szła na uwiązie razem z innymi szkapami«.
»Nie bądź durniem, Jack« – mówię – »będzie o nią cholerna awantura, możesz mi wierzyć. Na pewno ktoś zauważy, że jej nie ma, i pójdą po twoich śladach. Do diabła, człowieku« – mówię – »czy klaczka za dziesięć funtów jest warta tego, żeby stracić przez nią wolność? Jakby to był duży skok, to co innego«.
»Ładny z ciebie kaznodzieja« – mówi on, całkiem rozjuszony. Widziałem, że gorzałka uderzyła mu do głowy. »Pilnuj swoich —— spraw«. Słyszałem, jak jego kumpel (kawał łajdaka to był) coś mu powiedział, i odjechali spokojnie; ale tą samą drogą, którą poszło stado. Ja pojechałem z paroma innymi chłopakami, co byli w środku na ostatnim kieliszku, i więcej nie myślałem o Jacku Danversie i skarogniadej klaczce aż do prawie roku później. Wtedy wszystko wyszło na jaw. Klaczkę wypatrzył w zaprzęgu człowiek, który ją wyhodował. Woźnica kupił ją uczciwie i rzetelnie; miał pokwitowanie od sklepikarza. Znaleźli tego sklepikarza w Queenslandzie; kupił ją od kogoś innego. »Od jakiego człowieka?« – »A, od wysokiego, przystojnego gościa, takiego wystrojonego postrzygacza«. Dano znać policji w Warwillah. To był oczywiście Jack Danvers; od początku podejrzewali i jego, i kumpla.
No i Jacka capnęli, chociaż był na kopalni złota w Queenslandzie, kawał drogi stamtąd. Ale z szopy, z której razem wyjechaliśmy, przesłali jego rysopis, i przywieźli go w kajdanach, bo stawiał opór. Sklepikarz przysiągł z całą pewnością, że to ten człowiek sprzedał mu skarogniadą klaczkę z piętnem J.D. – należała do starego Jerry’ego Dawsona. Ława przysięgłych uznała go za winnego i dostał trzy lata.
Teraz dochodzę do tej części gry, kiedy trzeba wyłożyć stawkę. Zapamiętajcie sobie, młodziaki, zawsze tak jest, prędzej czy później. Nie miał żadnego powodu zwijać tej klaczki. Mówiłem tak wtedy i mówię teraz. I co z tego wyszło? Słuchajcie, to wam powiem – Śmierć w pięciu rozdziałach – i wszystko przez coś tak prostego, przez niezajeżdżoną klaczkę!
Jack nie był z tych, co siedzą w murach więzienia, jak tylko mogą tego uniknąć. Pewnego dnia on i jeszcze jeden robią wypad, przewracają strażnika i zabierają mu rewolwer. Wybiega drugi strażnik na pomoc; Jack zastrzeliwuje go na miejscu i uciekają. Pierwsze ludzkie istnienie. Wyznaczają wielką nagrodę. Potem napadają na przydrożną gospodę. Ktoś ich wydał. Policja czeka na nich, jak wchodzą – w środku nocy. Jak tylko zobaczyli policję, Jack zastrzelił oberżystę, biedaka! Myślał, że ich sprzedał. Drugie ludzkie istnienie. Jack, jego kumpel i policja walą do siebie z bliska – policjant ranny – Jack zastrzelony na miejscu – kumpel ranny, umiera następnego dnia. Już cztery ludzkie istnienia.
Kto doniósł policji i zgarnął krwawe pieniądze? Przyjaciel Jacka, kumpel. Pięćset funtów to była dla niego zbyt wielka pokusa. Co się z nim stało? Sprawa jakoś wyszła na jaw – przyjaciele i rodzina się od niego odwrócili. Pieniądze nie wyszły mu na dobre. Zaczął pić bez opamiętania i przed upływem roku umarł w delirce. Piąte ludzkie istnienie.
Tak; był piątym, który poszedł do piachu. Po dwa funty za głowę – tyle było warte ich życie! Leżą w grobie, bo Jack Danvers był p—ym durniem i kiedy był młody, silny, przystojny i lubiany, musiał z czystej głupoty ukraść komuś klacz. Nie widział, co z tego wyniknie, bo inaczej prędzej uciąłby sobie prawą rękę. Ale tak to już jest. Nie widzimy takich rzeczy, aż jest za późno. Ale zapamiętajcie moje słowa, młodziaki, co macie cały świat przed sobą – posłuchajcie rady głupca. Nie opłaca się »iść na bakier z prawem« – nigdy się nie opłacało; i nikt nie ma lepszych powodów, żeby to wiedzieć, niż stary Bill James”.
„A niech mnie!” – powiedział nadzorca. – „To najlepsza opowieść, jaką słyszałem od roku. I jeśli pastor wygłosi lepsze kazanie, kiedy w przyszłą niedzielę odprawi nabożeństwo w szopie na wełnę, to będę zdziwiony”.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał