Paarden in de kunst
Vijf mannenlevens voor één paard

Dit verhaal is niet helemaal wat het lijkt; het is puur en alleen een verhaal over geluk en ongeluk.
Dit boeiende verhaal komt uit het boek In Bad Company and Other Stories van Rolf Boldrewood.
“Ja, het lijkt wel een flinke prijs voor een halfbloed merrie die hooguit tien pond waard is,” zei de oude Bill, de kok van de schuurknechten op de schapenfarm Jergoolah, op een natte avond, toen de mannen na het avondeten met de pijp in de mond rond het vuur zaten. Het had drie dagen geregend, dus er werd niet geschoren. Ook voor de andere mannen – zo’n vijftig man sterk – was er weinig werk, want schapen met een natte vacht laat je het best met rust. De scheerders waren natuurlijk chagrijnig. Zij aten (en betaalden) hun eigen rantsoen. Maar de gewone ‘pond-per-week-mannen’, die kost en inwoning gratis kregen, lieten het weer filosofisch onverschillig.
“Mij maakt het niks uit als het tot Kerstmis blijft regenen,” merkte een losbandig uitziende jongen op, die net met succes een potje euchre had uitgespeeld met een smerig pak kaarten en een even onfrisse maat. “Voor ons maakt het geen bal uit, zolang de kreken maar niet buiten hun oevers treden en ons de weg afsnijden naar de grote stad, waar we ons loon erdoorheen jagen. Ik moet niks hebben van te veel mooi weer in de scheertijd.”
“Waarom niet?” vroeg zijn tegenstander van zonet, die somber naar de kaarten staarde, alsof hij die verantwoordelijk hield voor zijn verlies.
“Waarom niet?” herhaalde de eerste spreker. “Omdat d’r geen lol aan is om die verrekte scheerders hun pond en dertig shilling per dag te zien verdienen, terwijl wij niet boven de drie shilling zes uitkomen – dag en nacht in touw als een stel trekossen, en eruit getrapt zodra het scheren voorbij is, als verdwaalde beesten waar na het bijeendrijven niemand naar omkijkt.”
“Waarom ben je dan überhaupt gekomen?” vroeg een lange, breedgeschouderde ‘maïsstengel’ uit de buurt van Penrith. “Niemand heeft je gevraagd. Er waren mensen genoeg voor het werk voordat jij kwam opdagen. Jullie stadsschoffies verpesten de scheerschuren – schelden en gokken en mopperen van zonsopgang tot zonsondergang. Als ik de baas was, legde ik gif voor jullie, net als voor de dingo’s.”
“Hou jij je mond en ga terug naar je pompoenveldje,” snauwde de kaartspeler, plotseling fel. “Jullie lui uit Sydney denken dat niemand behalve jullie met vee kan werken. Als het erop aankomt, heb je aan deze kant van de Murrumbidgee niks te zoeken, en ik zou graag meedoen met een ploeg die jou terugstuurt naar waar je vandaan komt, jou en je hele stel onderkruipers.”
“Vuisten omhoog, jij valse speler!” zei de man uit New South Wales, en hij deed één lange stap naar het lichtgewicht, dat ontspannen in de verdediging stond en er allerminst op gebrand leek het gevecht uit de weg te gaan.
“Kom, niks daarvan, jij daar van de Nepean,” zei een goedgehumeurde, gezaghebbende stem. “Geen geknok tot het scheren voorbij is, of ik hou je loon in. Bovendien beginnen we morgen bij het eerste licht. Ik moet een weide leegdrijven en de barometer stijgt. Het weer gaat opklaren.” Dit was de tweede opzichter, wiens woord wet was tot de ‘schoenlapper’ geschoren was en de laatste man met het laatste schaap onder spottend gejuich de schuur verliet. Na nog wat gedempt ‘gemopper’ bonden de vechtersbazen in; er was geen drank om hun boosheid op te stoken.
“Wat zei de oude Bill daar over paarden en mannenlevens? Ik hoorde het van buiten,” wilde de centurio weten. “Is er soms veediefstal aan de gang?”
“Nou, Joe Downey maakte de opmerking,” antwoordde een taaie ‘oude rot’, die bezig was een van zijn laarzen te repareren, zo netjes dat hij voor een schoenmakersgezel had kunnen doorgaan, als het geen publiek geheim was geweest dat hij het vak binnen de muren van een gevangenis had geleerd, “dat als iemand hier een paard zou ‘pikken’ en ermee naar Queensland zou rijden, hij nooit gesnapt zou worden.”
“O, zou hij niet, hè? En waarom ging Bill dan zo tekeer?”
“Nou, Bill zegt: ‘Je bent een verd—de jonge idioot,’ zegt hij. ‘Ik heb slimmere kerels dan jij hun leven zien verliezen om een knol van tien pond – ja, en betere mannen zien meesleuren naar hetzelfde einde.’”
“Maar hij zei iets over vijf mannen,” hield de opzichter vol. “Wat bedoelde hij daarmee?”
“Wat ik daarmee bedoelde?” zei de oude man, die nu dichterbij was gekomen, op strenge en schelle toon. “Nou, precies wat ik zeg. Het is de waarheid, zo waar als ik hier sta, en alle vijf liggen ze nu in hun graf – en het waren prima kerels, zo goed als je ze maar tegenkomt – en dat allemaal door één vervloekte merrie, zo’n twee briefjes van vijf waard, de duivel hale haar!”
De woorden van de oude man hadden een soort ruwe welsprekendheid die uit zijn ernst voortkwam en die de aandacht van het bonte gezelschap vasthield; en toen meneer Macdonald, de opzichter, zei: “Kom op, Bill, vertel het maar. Het is een verloren dag, en we kunnen net zo goed naar jouw verhaal luisteren als naar wat dan ook voordat we gaan slapen,” haalde de oude man, aldus aangespoord, zijn pijp uit zijn mond, ging op een driepotig krukje zitten en maakte zich op om een merkwaardige en tragische ervaring te vertellen.
William James, meestal ‘de oude Bill’ genoemd, was een echt voorbeeld van de ware ‘oude rot’ uit het Australië van vóór de goudkoorts. Over een vroege overtocht naar Tasmanië zweeg hij liever. Hij sprak over die periode in vage termen als ‘die ouwe tijd’, wanneer hij verhalen vertelde vol geheimzinnigheid en angst, zoals die alleen konden bestaan onder het regime van de gedwongen kolonisatie. Geen baardgroei sierde zijn gelaat. Diep gerimpeld, maar altijd gladgeschoren, was het een gezicht vol voren en groeven, als een levensverslag van de duistere hartstochten en het veelsoortige lijden dat alleen het menselijk dier kan doorstaan en overleven. Uit deze smeltoven van beproeving was de oude Bill tevoorschijn gekomen, in zekere zin gelouterd en gebeterd. Hij maakte de indruk van een gepensioneerde piraat – overtuigd van de gebreken van het beroep, maar met heimwee naar de aangename kanten ervan. Als arbeider in de bush was er voor een kolonie geen nuttiger mens te vinden. Bill kon alles goed, en hij deed er twee keer zoveel van als de minder geharde arbeider van een latere tijd. Gehard, vindingrijk, onvermoeibaar en trouw aan wie hem betaalde, werd de oude Bill door optimistische of onervaren werkgevers vaak als een onbetaalbare knecht beschouwd. En dat was hij ook echt, tot de noodlottige dag aanbrak waarop de ‘loonkoorts’ hem overviel. Dan was hij helaas ‘niet te houden en niet te binden’. Geen rede, eigenbelang, belofte of principe kon hem dan weerhouden van de dolle zuippartij waarin hij dagen – soms weken – lang elke schijn van mannelijkheid verloor.
Nu zat hij echter in de gezonde fase van vast werk: goed gevoed, betaald en onder dak. Koken was een van zijn vele talenten; daarin blonk hij uit. En ondanks zijn leeftijd waren zijn moed en vastberadenheid genoeg om de rumoerige ‘schuurknechten’ in het gareel te houden. In zijn vrije uren maakte hij graag van de gelegenheid gebruik om te laten zien hoe dwaas het is om met de wet in botsing te komen – haar zekere overwinning, haar vreselijke straffen. En het verhaal van nu ging over de sombere nasleep van één enkele daad.
“Ik weet nog,” begon hij, terwijl hij het grijze haar naar achteren streek dat hij lang en zorgvuldig geborsteld droeg, “toen ik op een veebedrijf vlak bij de grens met Queensland werkte. Het is vele lange jaren geleden – maar dat zegt niks; sommigen van jullie zijn net zo jong en dom als die Jack Danvers waar ik jullie over ga vertellen. Nou, een paar van ons gingen na het scheren een beetje de bloemetjes buitenzetten, zeg maar; we hadden allemaal een aardig loon gebeurd; de een ging deze kant op, de ander die. Jack en zijn maat naar Queensland, waar ze een grote klus verwachtten. Net toen we aan het opzadelen waren – sommigen hadden één knol, anderen twee – kwam er een troep paarden langs. Ik wist van wie ze waren: van een veeboer niet ver daarvandaan. Daartussen liep een flinke bruine jonge merrie, drie jaar oud, halfbloed, maar met goede bewegingen.
“‘Dat is een goeie jonge merrie,’ zegt Jack – hij had een paar glaasjes op – ‘die kun je makkelijk vangen in de ouwe veekraal bij de kreek. Ze laat zich ook makkelijk leiden, samen met de andere knollen.’
“‘Doe niet zo verdomd stom, Jack,’ zeg ik. ‘Daar komt een flinke herrie van, geloof me nou maar. Ze wordt zeker gemist, en dan komen ze je op het spoor. Verd—me, man,’ zeg ik, ‘wat is nou een merrie van tien pond om je vrijheid voor te verliezen? Als het om een grote slag ging, was het misschien anders.’
“‘Jij bent me een mooie om te preken,’ zegt hij, behoorlijk nijdig. De drank was hem naar het hoofd gestegen, dat zag ik wel. ‘Bemoei je met je eigen —— zaken.’ Ik hoorde zijn maat (dat was een door en door slechte) iets tegen hem zeggen, en ze reden rustig weg; maar wel dezelfde kant op als de ‘troep’ was gegaan. Ik ging ervandoor met een paar andere kerels die binnen nog een laatste borrel dronken, en dacht niet meer aan Jack Danvers en de bruine merrie tot bijna een jaar later. Toen kwam het uit. De merrie was gezien, aan het werk in een span, door de man die haar gefokt had. De vrachtrijder had haar eerlijk en netjes gekocht; hij had een kwitantie van een winkelier. Ze vonden de winkelier in Queensland; die had haar van een andere man gekocht. ‘Wat voor man?’ – ‘Nou, een lange, knappe vent, net een opzichtige scheerder.’ Er ging bericht naar de politie in Warwillah. Het was natuurlijk Jack Danvers; ze hadden hem en zijn maat de hele tijd al verdacht.
“Nou, Jack werd opgepakt, al zat hij een heel eind weg op een goudveld in Queensland. Maar ze stuurden zijn signalement op vanuit de schuur die we samen hadden verlaten, en hij werd in de boeien naar het zuiden gebracht, omdat hij zich had verzet. De winkelier zwoer met zekerheid dat hij de man was die hem de bruine merrie met het J.D.-merk had verkocht – van de ouwe Jerry Dawson was ze. De jury vond hem schuldig en hij kreeg drie jaar.
“Nu kom ik bij het deel van het spel waar de ‘rekening’ komt. Let op mijn woorden, jonge kerels, die komt er altijd, vroeg of laat. Hij had die merrie niet hoeven pikken. Dat zei ik toen, en dat zeg ik nu. En wat kwam ervan? Luister, dan vertel ik het jullie – de dood in vijf hoofdstukken – en zo simpel, allemaal door een ongebroken merrie!
“Nou was Jack niet de man om binnen de gevangenismuren te blijven als hij er iets aan kon doen. Op een dag doen hij en een andere kerel een uitbraakpoging, ze slaan de bewaker neer en pakken zijn revolver af. Er komt een andere bewaker aanlopen om te helpen; Jack schiet hem dood, en ze gaan ervandoor. Mannenleven nummer één. Er wordt een flinke beloning uitgeloofd. Daarna overvallen ze een herberg langs de weg. Iemand had ze verraden. De politie wacht ze op als ze binnenkomen – midden in de nacht. Zodra ze de politie zien, schiet Jack de herbergier neer, die arme drommel! Dacht dat hij ze verraden had. Mannenleven nummer twee. Jack en zijn maat en de politie knallen van dichtbij op elkaar los – een agent gewond – Jack doodgeschoten – zijn maat gewond, sterft de volgende dag. Mannenleven nummer vier.
“Wie tipte de politie en streek het bloedgeld op? Een vriend van Jack, een maat. Vijfhonderd pond was te veel voor hem. Wat werd er van hem? De zaak lekte op de een of andere manier uit – vrienden en familie lieten hem vallen. Het geld bracht hem niets goeds. Hij ging aan de drank, zonder ophouden, en stierf binnen het jaar aan de drankwaanzin. Mannenleven nummer vijf.
“Ja; hij was de vijfde die eraan ging. Twee pond per stuk brachten hun levens op! Ze liggen in hun graf omdat Jack Danvers een verd—de idioot was en, terwijl hij jong, sterk, knap en geliefd was, zo nodig uit pure dwaasheid andermans merrie moest jatten. Hij zag niet wat ervan zou komen, anders had hij eerst zijn rechterhand afgehakt. Maar zo gaat dat. We zien die dingen pas als het te laat is. Maar let op mijn woorden, jonge kerels, die de hele wereld nog voor je hebben – neem de raad van een dwaas aan. Het loont niet om ‘het slechte pad op te gaan’ – heeft het nooit gedaan; en niemand heeft meer reden om dat te weten dan de ouwe Bill James.”
“Allemachtig!” zei de opzichter. “Dat is het beste verhaal dat ik in een jaar heb gehoord. En als de dominee een betere preek houdt wanneer hij volgende zondag de dienst leidt in de wolschuur, zal het me verbazen.”
Vertaald uit het Engels. Lees het origineel