Obserwuj nasz nowy kanał na YouTube!

Konie w sztuce

Legenda o Sennej Dolinie

· The Equinest

Mężczyzna z dynią zamiast głowy jadący na koniu
To już ta pora roku – czas na upiorną opowieść Washingtona Irvinga o jeźdźcu bez głowy i jego nieszczęsnej ofierze.

Znalezione wśród papierów nieboszczyka Diedricha Knickerbockera:

Miła to była kraina sennych głów,
Marzeń, co falują przed półprzymkniętym okiem;
I wesołych zamków w płynących obłokach,
Co wiecznie płoną rumieńcem na letnim niebie.
Castle of indolence

W zakolu jednej z tych przestronnych zatok, które wcinają się we wschodni brzeg Hudsonu, tam gdzie rzeka rozlewa się szeroko w miejscu nazwanym przez dawnych holenderskich żeglarzy Tappan Zee i gdzie przy przeprawie zawsze przezornie zwijali część żagli i błagali o opiekę świętego Mikołaja, leży niewielkie miasteczko targowe czy też wiejska przystań, przez niektórych zwana Greensburgh, lecz powszechniej i słuszniej znana pod nazwą Tarry Town. Nazwę tę nadały jej podobno w dawnych czasach poczciwe gospodynie z okolicy, z powodu zakorzenionej skłonności ich mężów do przesiadywania w wiejskiej gospodzie w dni targowe. Jakkolwiek było, nie ręczę za prawdziwość tej historii, a jedynie o niej wspominam dla ścisłości i wiarygodności. Niedaleko od tej osady, może o jakieś dwie mile, leży mała dolina, a raczej zagłębienie ziemi wśród wysokich wzgórz, jedno z najcichszych miejsc na całym świecie. Płynie przez nie niewielki strumień, szemrząc akurat na tyle, by ukołysać do snu; a z rzadka gwizd przepiórki czy stukanie dzięcioła to niemal jedyne dźwięki, jakie kiedykolwiek mącą tę jednostajną ciszę.

Pamiętam, że gdy byłem jeszcze wyrostkiem, moja pierwsza wyprawa na wiewiórki odbyła się w gaju wysokich orzechów, który ocienia jeden skraj doliny. Zawędrowałem tam w południe, gdy cała przyroda jest szczególnie cicha, i przeraził mnie huk własnej strzelby, który rozdarł niedzielną ciszę dokoła, a gniewne echo przeciągle go powtarzało. Gdybym kiedykolwiek zapragnął ustronia, w którym mógłbym skryć się przed światem i jego zgiełkiem i spokojnie prześnić resztę burzliwego życia, nie znam miejsca bardziej obiecującego niż ta mała dolina.

Z powodu leniwego spokoju tego miejsca i osobliwego charakteru jego mieszkańców, potomków pierwszych holenderskich osadników, ten ustronny jar od dawna znany jest pod nazwą SENNEJ DOLINY (Sleepy Hollow), a tutejszych wiejskich chłopców w całej okolicy nazywa się chłopcami z Sennej Doliny. Nad tą ziemią zdaje się unosić jakiś senny, marzycielski wpływ, przenikający samo powietrze. Jedni powiadają, że miejsce to zaczarował pewien doktor z Górnych Niemiec w pierwszych latach osadnictwa; inni – że stary wódz indiański, prorok czy czarownik swego plemienia, odprawiał tu swoje narady, zanim kraj ten odkrył mistrz Hendrick Hudson. Pewne jest, że miejsce to wciąż pozostaje pod władzą jakiejś czarodziejskiej mocy, która trzyma w swym uroku umysły poczciwych ludzi i sprawia, że chodzą jak w nieustannym rozmarzeniu. Skłonni są do wszelkiego rodzaju cudownych wierzeń, popadają w trans i miewają widzenia, często dostrzegają dziwne zjawy, słyszą w powietrzu muzykę i głosy. Cała okolica obfituje w miejscowe opowieści, nawiedzone miejsca i zabobony snute o zmierzchu; gwiazdy spadają, a meteory rozbłyskują nad doliną częściej niż gdziekolwiek indziej w kraju, a nocna zmora wraz z całym swym dziewięciorakim orszakiem zdaje się upodobać ją sobie na miejsce swych harców.

Najważniejszym jednak duchem, który nawiedza tę zaczarowaną krainę i zdaje się być naczelnym wodzem wszystkich mocy powietrznych, jest zjawa postaci na koniu – bez głowy. Niektórzy twierdzą, że to duch heskiego kawalerzysty, któremu kula armatnia urwała głowę w jakiejś bezimiennej bitwie podczas wojny o niepodległość i którego okoliczni mieszkańcy raz po raz widują, jak pędzi w mroku nocy, jakby na skrzydłach wiatru. Nie nawiedza on jedynie doliny, lecz zapuszcza się niekiedy na pobliskie drogi, a zwłaszcza w okolice kościoła stojącego niedaleko. Co więcej, niektórzy z najbardziej wiarygodnych dziejopisów tych stron, którzy starannie zbierali i zestawiali krążące wieści o tym widmie, utrzymują, że ciało kawalerzysty pochowano na przykościelnym cmentarzu, a duch co noc wyrusza na pole bitwy w poszukiwaniu swojej głowy, i że pęd, z jakim niekiedy przemyka przez dolinę niczym wicher o północy, bierze się stąd, że się spóźnił i spieszy się, by wrócić na cmentarz przed świtem.

Taka jest ogólna treść tego legendarnego zabobonu, który dostarczył materiału na niejedną dziką opowieść w tej krainie cieni; a widmo znane jest przy wszystkich wiejskich kominkach pod imieniem Jeźdźca bez Głowy z Sennej Doliny.

Rzecz godna uwagi, że skłonność do przywidzeń, o której wspomniałem, nie ogranicza się do rodowitych mieszkańców doliny, lecz udziela się nieświadomie każdemu, kto zamieszka tu na jakiś czas. Choćby przed przybyciem do tej sennej krainy byli nie wiem jak rozbudzeni, po krótkim czasie z pewnością nasiąkną czarodziejskim wpływem powietrza i zaczną popadać w zadumę, śnić sny i widywać zjawy.

Wspominam to spokojne miejsce z wszelką możliwą pochwałą, bo właśnie w takich małych, ustronnych holenderskich dolinach, rozsianych tu i ówdzie w łonie wielkiego stanu Nowy Jork, ludność, obyczaje i zwyczaje pozostają niezmienne, podczas gdy wielki potok migracji i postępu, który wprowadza tak nieustanne zmiany w innych częściach tego niespokojnego kraju, przepływa obok nich niepostrzeżenie. Są jak te małe zakątki stojącej wody na skraju wartkiego strumienia, gdzie widać, jak słomka i bańka spokojnie stoją na kotwicy albo powoli obracają się w swojej miniaturowej przystani, niezakłócone pędem przepływającego nurtu. Choć minęło wiele lat, odkąd przemierzałem senne cienie Sennej Doliny, wątpię, czy nie zastałbym tam wciąż tych samych drzew i tych samych rodzin wegetujących w jej osłoniętym łonie.

W tym zakątku natury mieszkał w odległym okresie amerykańskiej historii, to znaczy jakieś trzydzieści lat temu, zacny człowieczyna nazwiskiem Ichabod Crane, który przebywał, czy też, jak sam się wyrażał, „bawił” w Sennej Dolinie, by uczyć tutejsze dzieci. Pochodził z Connecticut, stanu, który dostarcza Unii pionierów zarówno umysłu, jak i puszczy, i co roku wysyła w świat swoje legiony pogranicznych drwali i wiejskich nauczycieli. Nazwisko Crane, czyli żuraw, całkiem nieźle pasowało do jego postaci. Był wysoki, lecz niezmiernie chudy, wąski w ramionach, z długimi rękami i nogami, z dłońmi wystającymi na milę z rękawów, ze stopami, które mogłyby służyć za łopaty, a cała jego postać trzymała się kupy nader luźno. Głowę miał małą i płaską u góry, z ogromnymi uszami, wielkimi zielonymi, szklistymi oczami i długim nosem jak u bekasa, tak że wyglądała jak kurek na dachu osadzony na jego wrzecionowatej szyi, by pokazywać, skąd wieje wiatr. Gdyby ktoś ujrzał, jak kroczy grzbietem wzgórza w wietrzny dzień, a ubranie łopocze i wydyma się wokół niego, mógłby go wziąć za ducha głodu zstępującego na ziemię albo za stracha na wróble zbiegłego z kukurydzianego pola.

Jego szkoła była niskim budynkiem o jednej dużej izbie, prymitywnie skleconym z bali; okna miała częściowo oszklone, a częściowo połatane kartkami ze starych zeszytów. W godzinach, gdy stała pusta, zabezpieczano ją nader pomysłowo witką wplecioną w klamkę drzwi i palikami opartymi o okiennice, tak że choć złodziej mógłby się dostać do środka bez najmniejszego trudu, z wyjściem miałby pewien kłopot – pomysł ten budowniczy, Yost Van Houten, zapożyczył zapewne z tajemnicy więcierza na węgorze. Szkoła stała w miejscu dość samotnym, lecz przyjemnym, u samego podnóża zalesionego wzgórza, tuż przy strumieniu, a przy jednym jej końcu rosła groźna brzoza. Stamtąd w senny letni dzień można było usłyszeć cichy pomruk głosów uczniów powtarzających lekcje, niczym brzęczenie ula, przerywany od czasu do czasu władczym głosem nauczyciela, groźnym lub rozkazującym, albo też, być może, przerażającym świstem brzozowej rózgi, gdy poganiał jakiegoś opieszałego marudera po kwiecistej ścieżce wiedzy. Prawdę mówiąc, był to człowiek sumienny i zawsze pamiętał złotą maksymę: „Kto żałuje rózgi, ten psuje dziecko”. Uczniowie Ichaboda Crane’a z pewnością zepsuci nie byli.

Nie chciałbym jednak, by ktoś pomyślał, że był jednym z tych okrutnych szkolnych władców, którzy radują się bólem swoich poddanych; przeciwnie, wymierzał sprawiedliwość raczej z rozeznaniem niż surowo, zdejmując ciężar z grzbietów słabych i kładąc go na grzbiety silnych. Wątłego chłopaczka, który krzywił się na najmniejsze machnięcie rózgą, traktował pobłażliwie; za to wymogom sprawiedliwości stawało się zadość, gdy podwójną porcję wymierzał jakiemuś twardemu, upartemu holenderskiemu urwisowi w szerokich połach, który pod rózgą dąsał się, nadymał i robił się zawzięty i ponury. Wszystko to nazywał „spełnianiem obowiązku wobec ich rodziców”; i nigdy nie wymierzył kary, nie dodając zapewnienia, tak pocieszającego dla obolałego urwisa, że „będzie o tym pamiętał i dziękował mu za to do końca swoich dni”.

Po lekcjach bywał nawet towarzyszem i kompanem zabaw starszych chłopców, a w świąteczne popołudnia odprowadzał do domu niektórych młodszych, którzy akurat mieli ładne siostry albo matki – dobre gospodynie, słynące z zasobnych spiżarni. Doprawdy, wypadało mu żyć w zgodzie z uczniami. Dochód ze szkoły był skromny i ledwie wystarczyłby mu na chleb powszedni, bo był wielkim żarłokiem i choć chudy, potrafił się rozciągać jak anakonda; aby jednak pomóc mu się utrzymać, zgodnie z wiejskim zwyczajem w tych stronach dawano mu wikt i kwaterę w domach farmerów, których dzieci uczył. Mieszkał u nich kolejno, po tygodniu u każdego, obchodząc w ten sposób całą okolicę z całym swoim ziemskim dobytkiem zawiązanym w bawełnianą chustkę.

Aby wszystko to nie było zbyt uciążliwe dla sakiewek jego wiejskich chlebodawców, skłonnych uważać koszty nauki za ciężkie brzemię, a nauczycieli za zwykłe trutnie, miał różne sposoby, by być zarówno użytecznym, jak i miłym. Pomagał czasem farmerom w lżejszych pracach gospodarskich, przy sianokosach, naprawiał płoty, prowadził konie do wodopoju, przyganiał krowy z pastwiska i rąbał drewno na zimowy opał. Odkładał też na bok całą władczą godność i absolutną władzę, z jaką panował w swoim małym imperium, szkole, i stawał się nadzwyczaj łagodny i przymilny. Zyskiwał przychylność matek, pieszcząc dzieci, zwłaszcza najmłodsze; i niczym ów lew mężny, co niegdyś wspaniałomyślnie jagnię przy sobie trzymał, siadywał z dzieckiem na kolanie i całymi godzinami kołysał nogą kołyskę.

Prócz innych zajęć był też nauczycielem śpiewu w okolicy i zarabiał niejednego błyszczącego szylinga, ucząc młodzież śpiewu psalmów. Niemałą próżność sprawiało mu zajmowanie w niedziele miejsca przed chórem kościelnym z gromadką wybranych śpiewaków, gdzie we własnym mniemaniu całkowicie zakasowywał pastora. Pewne jest, że jego głos wznosił się wysoko ponad głosy reszty wiernych; i do dziś słychać w tym kościele osobliwe tryle, które w ciche niedzielne poranki można usłyszeć nawet pół mili dalej, aż po drugiej stronie stawu młyńskiego, i które podobno w prostej linii pochodzą od nosa Ichaboda Crane’a. Tak oto, za pomocą rozmaitych drobnych wybiegów, w ów pomysłowy sposób, który zwykle określa się słowami „nie mocą, to sposobem”, zacny pedagog radził sobie całkiem znośnie, a wszyscy, którzy nie mieli pojęcia o trudach pracy umysłowej, uważali, że wiedzie nadzwyczaj wygodne życie.

Nauczyciel jest zazwyczaj osobą dość ważną w kobiecym kręgu wiejskiej okolicy; uchodzi za kogoś w rodzaju próżnującego dżentelmena, o guście i ogładzie nieporównanie wyższych niż u nieokrzesanych wiejskich parobków, i ustępującego wiedzą jedynie pastorowi. Jego przybycie wywołuje więc zwykle pewne poruszenie przy herbacianym stole w domu farmera i pojawienie się dodatkowego talerza ciast lub słodyczy, a może nawet wystawienie na pokaz srebrnego imbryka. Nasz człowiek pióra cieszył się zatem szczególnie uśmiechami wszystkich wiejskich panien. Jakże brylował wśród nich na przykościelnym cmentarzu w niedziele, między nabożeństwami; zbierając dla nich winogrona z dzikiej winorośli, która oplatała okoliczne drzewa; recytując dla ich rozrywki wszystkie epitafia z nagrobków; albo przechadzając się z całym ich wianuszkiem brzegiem pobliskiego stawu młyńskiego; podczas gdy bardziej nieśmiali wiejscy prostacy trzymali się z tyłu z zawstydzeniem, zazdroszcząc mu wytworności i ogłady.

Z powodu swego na wpół wędrownego życia był też kimś w rodzaju chodzącej gazety, roznoszącej od domu do domu cały zasób miejscowych plotek, toteż zawsze witano go z zadowoleniem. Co więcej, kobiety ceniły go jako człowieka wielkiej erudycji, przeczytał bowiem od deski do deski kilka książek i doskonale znał „Historię czarów w Nowej Anglii” Cottona Mathera, w którą, nawiasem mówiąc, wierzył najmocniej i najżarliwiej.

Był w istocie dziwną mieszaniną drobnego sprytu i prostodusznej łatwowierności. Jego apetyt na cudowności i zdolność ich trawienia były równie niezwykłe; a jedno i drugie wzrosło jeszcze podczas pobytu w tej zaczarowanej krainie. Żadna opowieść nie była zbyt gruba ani zbyt potworna dla jego pojemnej gardzieli. Często z upodobaniem, gdy po południu rozpuścił już uczniów, wyciągał się na bujnym posłaniu z koniczyny nad małym strumykiem, który kwilił obok szkoły, i studiował tam straszliwe opowieści starego Mathera, dopóki gęstniejący zmierzch nie zamienił zadrukowanej stronicy w mgiełkę przed jego oczami. Potem, gdy wędrował przez mokradła, strumienie i straszny las do domu farmera, u którego akurat kwaterował, każdy odgłos natury o tej czarodziejskiej godzinie poruszał jego rozgorączkowaną wyobraźnię – jęk lelka na zboczu, złowróżbny skrzek rzekotki, zwiastunki burzy, ponure pohukiwanie puszczyka czy nagły szelest w zaroślach ptaków spłoszonych ze swych grzęd. Także świetliki, które najjaśniej iskrzyły w najciemniejszych miejscach, raz po raz go przerażały, gdy któryś, wyjątkowo jasny, przemknął przez jego ścieżkę; a jeśli przypadkiem jakiś ogromny, tępy chrząszcz wpadł na niego w swym niezdarnym locie, biedaczysko gotów był oddać ducha w przekonaniu, że dosięgnął go znak czarownicy. Jedynym jego ratunkiem w takich chwilach, czy to by zagłuszyć myśli, czy by odpędzić złe duchy, było śpiewanie psalmów; a poczciwi mieszkańcy Sennej Doliny, siedząc wieczorem przed drzwiami, często napełniali się trwogą, słysząc jego nosową melodię, „w słodyczy splecionej, długo przeciąganej”, płynącą z dalekiego wzgórza albo wzdłuż mrocznej drogi.

Innym źródłem jego przyjemności zmieszanej ze strachem było spędzanie długich zimowych wieczorów ze starymi holenderskimi gospodyniami, gdy przędły przy ogniu, a rząd jabłek piekł się i skwierczał na palenisku, i słuchanie ich cudownych opowieści o duchach i straszydłach, o nawiedzonych polach, nawiedzonych strumieniach, nawiedzonych mostach i nawiedzonych domach, a zwłaszcza o jeźdźcu bez głowy, czyli Galopującym Heseńczyku z Doliny, jak go czasem nazywały. On zaś równie je zachwycał swoimi anegdotami o czarach i o straszliwych omenach, złowieszczych widokach i odgłosach w powietrzu, jakie zdarzały się w dawniejszych czasach w Connecticut; i przerażał je okropnie rozważaniami o kometach i spadających gwiazdach oraz alarmującym faktem, że świat naprawdę się obraca i że przez połowę czasu chodzą one do góry nogami!

Lecz jeśli była w tym wszystkim jakaś przyjemność, gdy siedział przytulnie w kącie przy kominie, w izbie rozjarzonej rumianym blaskiem trzaskającego ognia, gdzie rzecz jasna żadne widmo nie śmiało się pokazać, to drogo płacił za nią strachem podczas późniejszej drogi do domu. Jakież straszne kształty i cienie osaczały jego ścieżkę w mętnym, upiornym blasku śnieżnej nocy! Jakże tęsknym wzrokiem spoglądał na każdy drżący promień światła, płynący przez puste pola z jakiegoś odległego okna! Jakże często przerażał go jakiś krzak okryty śniegiem, który niczym widmo w całunie zastępował mu drogę! Jakże często kulił się, czując, jak krew tężeje mu w żyłach, na dźwięk własnych kroków na zmarzniętej skorupie śniegu pod stopami, i bał się obejrzeć przez ramię, by nie ujrzeć jakiejś niesamowitej istoty człapiącej tuż za nim! I jakże często wpadał w zupełne przerażenie przez jakiś gwałtowny podmuch wyjący wśród drzew, w przekonaniu, że to Galopujący Heseńczyk na jednym ze swych nocnych objazdów!

Wszystko to były jednak tylko nocne strachy, zjawy umysłu, które krążą w ciemności; i choć w swoim czasie widział wiele widm i niejeden raz podczas samotnych wędrówek osaczał go szatan pod różnymi postaciami, to światło dnia kładło kres wszystkim tym nieszczęściom; i wiódłby całkiem przyjemne życie, na przekór diabłu i wszystkim jego sprawom, gdyby na jego drodze nie stanęła istota, która przysparza śmiertelnikom więcej kłopotu niż duchy, straszydła i cały ród czarownic razem wzięte, a była nią – kobieta.

Wśród muzycznych uczniów, którzy raz w tygodniu wieczorem zbierali się, by pobierać u niego lekcje śpiewu psalmów, była Katrina Van Tassel, córka i jedynaczka zamożnego holenderskiego farmera. Była to kwitnąca dziewczyna w świeżym wieku osiemnastu lat; pulchna jak kuropatwa; dojrzała, soczysta i rumiana jak brzoskwinie z sadu jej ojca, i powszechnie słynąca nie tylko z urody, ale i z wielkich widoków na spadek. Była przy tym odrobinę kokietką, co dało się zauważyć nawet w jej stroju, będącym mieszaniną dawnej i nowej mody, tak dobraną, by jak najlepiej podkreślić jej wdzięki. Nosiła ozdoby z czystego żółtego złota, które jej praprababka przywiozła z Saardamu; kuszący napierśnik z dawnych czasów, a do tego wyzywająco krótką spódnicę, by pokazać najzgrabniejszą stopę i kostkę w całej okolicy.

Ichabod Crane miał miękkie i głupie serce dla płci pięknej; nic więc dziwnego, że tak kuszący kąsek szybko znalazł łaskę w jego oczach, zwłaszcza gdy odwiedził ją w ojcowskiej posiadłości. Stary Baltus Van Tassel był doskonałym obrazem zamożnego, zadowolonego i hojnego farmera. Rzadko, co prawda, wybiegał wzrokiem czy myślą poza granice własnej farmy; ale w ich obrębie wszystko było przytulne, szczęśliwe i w dobrym stanie. Był zadowolony ze swego bogactwa, lecz nie dumny z niego; i chlubił się raczej serdeczną obfitością niż wystawnością, w jakiej żył. Jego twierdza leżała nad brzegiem Hudsonu, w jednym z tych zielonych, osłoniętych, żyznych zakątków, w których holenderscy farmerzy tak lubią się zagnieżdżać. Wielki wiąz rozpościerał nad nią szerokie konary, a u jego stóp biło źródło najmiększej i najsłodszej wody, w małej studzience zrobionej z beczki, skąd woda wymykała się, połyskując, przez trawę do pobliskiego strumienia, który szemrał wśród olch i karłowatych wierzb. Tuż przy domu stała ogromna stodoła, która mogłaby służyć za kościół; każde jej okno i każda szczelina zdawały się pękać od skarbów farmy; cep dudnił w niej żwawo od rana do wieczora; dymówki i oknówki śmigały ze świergotem pod okapem, a rzędy gołębi – jedne z okiem zwróconym w górę, jakby sprawdzały pogodę, inne z głową pod skrzydłem lub wtuloną w pierś, jeszcze inne nadęte, gruchające i kłaniające się swoim damom – wygrzewały się w słońcu na dachu. Gładkie, ociężałe wieprze pochrząkiwały w spokoju i dostatku swoich chlewów, skąd co jakiś czas wybiegały całe oddziały prosiąt, jakby chciały powąchać powietrza. Dostojna eskadra śnieżnobiałych gęsi pływała po sąsiednim stawie, eskortując całe floty kaczek; pułki indyków gulgotały na podwórzu, a perliczki krzątały się po nim niczym zrzędliwe gospodynie, z rozdrażnionym, niezadowolonym skrzekiem. Przed wrotami stodoły kroczył dumnie dzielny kogut, wzór męża, wojownika i wytwornego dżentelmena, trzepocąc lśniącymi skrzydłami i piejąc z dumy i radości serca – to drapiąc ziemię nogami, to wspaniałomyślnie przywołując swą wiecznie głodną rodzinę żon i dzieci, by skosztowały smakowitego kąska, który znalazł.

Pedagogowi ślinka napłynęła do ust, gdy patrzył na tę wspaniałą obietnicę wykwintnego zimowego jadła. Oczami swego żarłocznego umysłu widział każde prosię biegające z nadzieniem w brzuchu i jabłkiem w ryjku; gołębie były przytulnie ułożone do snu w wygodnym pasztecie i otulone kołderką z ciasta; gęsi pływały we własnym sosie, a kaczki tuliły się parami w półmiskach, niczym zgodne małżeństwa, z przyzwoitym zapasem sosu cebulowego. W wieprzach widział wykrojone przyszłe gładkie połcie boczku i soczystą, smakowitą szynkę; nie było indyka, którego by nie widział zgrabnie spętanego, z żołądkiem pod skrzydłem, a może i z naszyjnikiem z pikantnych kiełbasek; a nawet sam wspaniały kogut leżał na grzbiecie w bocznym półmisku, z zadartymi pazurami, jakby błagał o łaskę, o którą jego rycerski duch wzgardziłby prosić za życia.

Gdy zachwycony Ichabod wyobrażał sobie to wszystko i wodził wielkimi zielonymi oczami po tłustych łąkach, bogatych polach pszenicy, żyta, gryki i kukurydzy oraz sadach uginających się od rumianych owoców, które otaczały ciepłe domostwo Van Tassela, jego serce wzdychało do panny, która miała odziedziczyć te włości, a wyobraźnia rozpalała się na myśl o tym, jak łatwo można by je zamienić na gotówkę, a pieniądze ulokować w ogromnych połaciach dzikiej ziemi i gontowych pałacach na pustkowiu. Ba, jego ruchliwa fantazja już ziściła jego nadzieje i ukazała mu kwitnącą Katrinę z całą gromadką dzieci, usadowioną na szczycie wozu wyładowanego domowymi gratami, z garnkami i kociołkami dyndającymi pod spodem; a siebie widział dosiadającego klaczy chodzącej inochodem, ze źrebakiem u boku, wyruszającego do Kentucky, do Tennessee – albo Bóg wie dokąd!

Gdy wszedł do domu, podbój jego serca dopełnił się. Był to jeden z tych przestronnych domów farmerskich o wysokich kalenicach, lecz łagodnie opadających dachach, zbudowanych w stylu przekazanym przez pierwszych holenderskich osadników; nisko wysunięty okap tworzył od frontu podcień, który w niepogodę można było zamknąć. Pod nim wisiały cepy, uprząż, rozmaite narzędzia gospodarskie i sieci do połowu ryb w pobliskiej rzece. Wzdłuż ścian ustawiono ławy do użytku latem; a wielki kołowrotek na jednym końcu i maselnica na drugim świadczyły o rozmaitych zastosowaniach tego ważnego ganku. Z tego podcienia zdumiony Ichabod wszedł do sieni, która stanowiła środek domostwa i zwykłe miejsce pobytu domowników. Tu rzędy lśniących cynowych naczyń, ustawione na długim kredensie, oślepiały go swym blaskiem. W jednym kącie stał ogromny wór wełny gotowej do przędzenia; w innym – stos półwełnianego samodziału świeżo zdjętego z krosna; kolby kukurydzy i sznury suszonych jabłek i brzoskwiń wisiały wesołymi girlandami wzdłuż ścian, przeplatane jaskrawą czerwienią papryk; a przez uchylone drzwi mógł zerknąć do najlepszego salonu, gdzie krzesła na szponiastych nóżkach i stoły z ciemnego mahoniu lśniły jak lustra; kozły kominkowe wraz z towarzyszącymi im szufelką i szczypcami połyskiwały spod osłony z gałązek szparagów; sztuczne pomarańcze i muszle zdobiły gzyms kominka; nad nim wisiały sznury ptasich jaj w rozmaitych kolorach; ze środka pokoju zwisało wielkie strusie jajo, a narożny kredens, rozmyślnie pozostawiony otworem, ukazywał niezmierne skarby starego srebra i starannie sklejanej porcelany.

Od chwili, gdy Ichabod ujrzał te rozkoszne krainy, stracił spokój ducha, a jedyną jego troską stało się, jak zdobyć uczucie niezrównanej córki Van Tassela. W tym przedsięwzięciu napotykał jednak trudności prawdziwsze niż te, które zwykle przypadały w udziale błędnemu rycerzowi z dawnych czasów, któremu rzadko przychodziło walczyć z kimś innym niż olbrzymy, czarnoksiężnicy, ogniste smoki i tym podobni łatwi do pokonania przeciwnicy, i który musiał jedynie przebić się przez bramy z żelaza i spiżu i przez diamentowe mury do zamkowej wieży, gdzie więziono damę jego serca; wszystko to przychodziło mu tak łatwo, jak przekrojenie się do środka świątecznego pasztetu; po czym dama oczywiście oddawała mu rękę. Ichabod zaś musiał utorować sobie drogę do serca wiejskiej kokietki, osaczonego labiryntem kaprysów i zachcianek, które wciąż piętrzyły nowe trudności i przeszkody; i musiał stawić czoło zastępowi groźnych przeciwników z krwi i kości – licznym wiejskim wielbicielom, którzy oblegali każde wejście do jej serca, pilnie i gniewnie obserwując się nawzajem, lecz gotowi wspólnie rzucić się na każdego nowego konkurenta.

Spośród nich najgroźniejszy był krzepki, hałaśliwy hulaka imieniem Abraham, czyli, według holenderskiego zdrobnienia, Brom Van Brunt, bohater całej okolicy, która rozbrzmiewała opowieściami o jego wyczynach siły i zuchwałości. Był barczysty i mocnej budowy, miał krótkie, kręcone czarne włosy i szorstką, lecz niebrzydką twarz, w której mieszały się wesołość i zarozumialstwo. Z powodu herkulesowej postury i wielkiej siły w członkach nadano mu przydomek BROM BONES, pod którym wszyscy go znali. Słynął z wielkiej wiedzy i biegłości w jeździectwie, w siodle był zręczny jak Tatar. Przewodził na wszystkich wyścigach i walkach kogutów, a dzięki przewadze, jaką siła fizyczna zawsze zyskuje w wiejskim życiu, był rozjemcą we wszystkich sporach; przekrzywiał wtedy kapelusz na bakier i ogłaszał swoje rozstrzygnięcia tonem, który nie dopuszczał sprzeciwu ani odwołania. Zawsze był gotów do bójki albo do figli; ale było w nim więcej psoty niż złej woli, a przy całej jego zawadiackiej szorstkości na dnie kryła się spora doza żartobliwej dobroduszności. Miał trzech czy czterech kompanów od kielicha, którzy uważali go za wzór i na których czele przemierzał okolicę, nie opuszczając żadnej burdy ani zabawy w promieniu wielu mil. W zimną pogodę wyróżniała go futrzana czapka zwieńczona powiewającym lisim ogonem; a kiedy ludzie na wiejskim zgromadzeniu dostrzegli z daleka ten dobrze znany pióropusz, migający wśród gromady zawadiackich jeźdźców, zawsze szykowali się na burzę. Czasem słychać było, jak jego banda przegalopowuje o północy obok domów z wrzaskiem i pohukiwaniem, niczym oddział Kozaków dońskich; a stare kobiety, wyrwane ze snu, nasłuchiwały przez chwilę, aż tętent przetoczy się obok, po czym wołały: „Ano, to Brom Bones ze swoją bandą!”. Sąsiedzi patrzyli na niego z mieszaniną lęku, podziwu i życzliwości, a gdy w okolicy zdarzył się jakiś szalony wybryk czy wiejska bijatyka, zawsze kręcili głowami i zaręczali, że stoi za tym Brom Bones.

Ten rozhukany bohater od pewnego czasu upatrzył sobie kwitnącą Katrinę na obiekt swoich nieokrzesanych galanterii, i choć jego miłosne umizgi przypominały nieco łagodne pieszczoty i czułości niedźwiedzia, szeptano jednak, że ona nie całkiem odbierała mu nadzieję. Pewne jest, że jego zaloty były dla rywali sygnałem do odwrotu, nie mieli bowiem ochoty wchodzić w drogę lwu w jego miłostkach; do tego stopnia, że gdy w niedzielny wieczór jego koń stał przywiązany do sztachet Van Tassela – niechybny znak, że jego pan zaleca się w środku, czyli, jak to się mówi, „smali cholewki” – wszyscy inni zalotnicy przechodzili obok w rozpaczy i przenosili wojnę na inne pola.

Taki to groźny rywal stanął naprzeciw Ichaboda Crane’a, i zważywszy wszystko, człowiek tęższy od niego wycofałby się z rywalizacji, a mądrzejszy popadłby w rozpacz. Miał on jednak w swej naturze szczęśliwą mieszankę giętkości i wytrwałości; był ciałem i duchem jak wiklinowa witka – uległy, lecz wytrzymały; choć się zginał, nigdy nie pękał; i choć kłaniał się pod najlżejszym naciskiem, to w chwili, gdy nacisk ustępował – hop! – prostował się znowu i nosił głowę równie wysoko jak dawniej.

Wystąpić otwarcie przeciw rywalowi byłoby szaleństwem; nie był to bowiem człowiek, któremu można by bezkarnie krzyżować miłosne plany, tak samo jak owemu burzliwemu kochankowi, Achillesowi. Ichabod prowadził więc swoje zaloty po cichu, łagodnie i zręcznie. Pod pozorem lekcji śpiewu często bywał w domu farmera; nie żeby miał się czego obawiać ze strony wścibskich rodziców, którzy tak często stają się kamieniem obrazy na drodze kochanków. Balt Van Tassel był łatwą, pobłażliwą duszą; kochał córkę bardziej nawet niż swoją fajkę i jako rozsądny człowiek i wyśmienity ojciec pozwalał jej we wszystkim postępować po swojemu. Jego dzielna żoneczka zaś miała dość roboty z prowadzeniem domu i doglądaniem drobiu; jak bowiem mądrze zauważała, kaczki i gęsi to głupie stworzenia i trzeba ich pilnować, ale dziewczęta same potrafią o siebie zadbać. Tak więc, podczas gdy zapracowana gospodyni krzątała się po domu albo prządła przy kołowrotku na jednym końcu podcienia, poczciwy Balt siedział na drugim, paląc wieczorną fajkę i przyglądając się wyczynom małego drewnianego wojownika, który z mieczem w każdej ręce najdzielniej walczył z wiatrem na szczycie stodoły. Tymczasem Ichabod zalecał się do córki przy źródle pod wielkim wiązem albo przechadzając się z nią o zmierzchu, w tej godzinie tak sprzyjającej elokwencji kochanka.

Nie twierdzę, że wiem, jak zdobywa się i podbija kobiece serca. Dla mnie zawsze były one zagadką i przedmiotem podziwu. Niektóre zdają się mieć tylko jeden słaby punkt, jedne drzwi wejściowe; inne zaś mają tysiąc dróg dostępu i można je zdobyć na tysiąc różnych sposobów. Zdobycie tych pierwszych to wielki triumf zręczności, lecz utrzymanie w posiadaniu tych drugich to jeszcze większy dowód talentu wodza, bo mężczyzna musi walczyć o swoją twierdzę przy każdych drzwiach i każdym oknie. Kto zdobywa tysiąc zwykłych serc, zasługuje więc na pewną sławę; lecz kto niepodzielnie włada sercem kokietki, ten zaiste jest bohaterem. Pewne jest, że nie było tak w przypadku groźnego Broma Bonesa; od chwili, gdy Ichabod Crane rozpoczął swoje zaloty, sprawy tamtego wyraźnie podupadły: jego konia nie widywano już przywiązanego do sztachet w niedzielne wieczory, a między nim a nauczycielem z Sennej Doliny stopniowo narosła śmiertelna wrogość.

Brom, który miał w naturze pewną dozę szorstkiej rycerskości, chętnie doprowadziłby sprawę do otwartej wojny i rozstrzygnął ich roszczenia do damy sposobem owych najzwięźlejszych i najprostszych logików, dawnych błędnych rycerzy – w pojedynku; lecz Ichabod zbyt dobrze zdawał sobie sprawę z przewagi siły przeciwnika, by stawać z nim w szranki; podsłuchał, jak Bones przechwalał się, że „złoży nauczyciela we dwoje i położy go na półce w jego własnej szkole”, i był zbyt ostrożny, by dać mu ku temu sposobność. Było coś niezmiernie irytującego w tym uporczywie pokojowym systemie; nie zostawiał on Bromowi innego wyjścia, jak sięgnąć do zasobów wiejskiej błazenady, które miał w naturze, i płatać rywalowi prostackie figle. Ichabod stał się obiektem kapryśnych prześladowań Bonesa i jego bandy zawadiackich jeźdźców. Pustoszyli jego dotąd spokojne włości; wykurzyli jego szkołę śpiewu, zatykając komin; włamywali się nocą do szkoły, mimo groźnych zabezpieczeń z witek i palików przy oknach, i przewracali wszystko do góry nogami, tak że biedny nauczyciel zaczął myśleć, że wszystkie czarownice w okolicy urządzają tam swoje zgromadzenia. Co jednak było jeszcze bardziej dokuczliwe, Brom korzystał z każdej okazji, by ośmieszyć go w obecności jego wybranki, a miał też łajdackiego psa, którego nauczył skomleć w najbardziej pocieszny sposób, i przedstawiał go jako rywala Ichaboda, który miał ją uczyć śpiewu psalmów.

Tak sprawy toczyły się przez pewien czas, nie zmieniając istotnie położenia zwaśnionych stron. Pewnego pięknego jesiennego popołudnia Ichabod, w zadumie, siedział na tronie wysokiego stołka, z którego zwykle doglądał wszystkich spraw swego małego królestwa nauki. W dłoni dzierżył linijkę, to berło despotycznej władzy; brzozowa rózga sprawiedliwości spoczywała na trzech gwoździach za tronem, wieczny postrach złoczyńców, a na pulpicie przed nim leżały rozmaite przedmioty przemytu i zakazana broń, odebrane leniwym urwisom: nadgryzione jabłka, pukawki, bąki, klatki na muchy i całe legiony buńczucznych papierowych kogucików. Najwyraźniej niedawno wymierzono jakąś straszliwą karę, bo wszyscy uczniowie pilnie wpatrywali się w książki albo chyłkiem szeptali zza nich, z jednym okiem na nauczycielu; a w całej klasie panowała jakaś brzęcząca cisza. Przerwało ją nagle pojawienie się Murzyna w kurtce i spodniach z grubego płótna, w okrągłym strzępie kapelusza, przypominającym czapkę Merkurego, dosiadającego oberwanego, dzikiego, na wpół ujeżdżonego źrebaka, którym kierował za pomocą sznurka zamiast kantara. Przyklekotał pod drzwi szkoły z zaproszeniem dla Ichaboda na zabawę, czyli „wieczorek przy pikowaniu kołder”, który miał się odbyć tego wieczoru u mynheera Van Tassela; a przekazawszy wiadomość z tą miną ważności i z tym wysiłkiem na rzecz wyszukanego języka, jakie Murzyn zwykł okazywać przy drobnych poselstwach tego rodzaju, przeskoczył strumień i pognał w górę doliny, pełen poczucia wagi i pośpiechu swojej misji.

W cichej dotąd klasie zapanował teraz rwetes i zamieszanie. Uczniów przepędzono przez lekcje bez zatrzymywania się na drobiazgach; zwinni bezkarnie przeskakiwali połowę, a opieszali dostawali od czasu do czasu siarczystego klapsa w tyłek, który miał przyspieszyć ich tempo albo pomóc im przebrnąć przez trudne słowo. Książki rzucano na bok, zamiast odkładać je na półki, kałamarze się przewracały, ławki leciały na ziemię, a całą szkołę wypuszczono godzinę przed zwykłą porą; wyrwali się na zewnątrz jak legion małych diabląt, wrzeszcząc i hałasując na błoniu z radości z wcześniejszego wyzwolenia.

Dzielny Ichabod spędził teraz przy toalecie co najmniej dodatkowe pół godziny, szczotkując i odświeżając swój najlepszy, a zarazem jedyny, wypłowiały czarny garnitur i układając loki przed kawałkiem stłuczonego lusterka wiszącym w szkole. Aby pokazać się wybrance w prawdziwie kawalerskim stylu, pożyczył konia od farmera, u którego mieszkał, porywczego starego Holendra nazwiskiem Hans Van Ripper, i tak dzielnie dosiadłszy wierzchowca, wyruszył niczym błędny rycerz na poszukiwanie przygód. Wypada jednak, bym w prawdziwym duchu romansu rycerskiego zdał nieco sprawy z wyglądu i rynsztunku mojego bohatera i jego rumaka. Zwierzę, którego dosiadał, było zdezelowanym koniem od pługa, który przeżył niemal wszystko oprócz swojej złośliwości. Był wychudły i kudłaty, z jelenią szyją i głową jak młot; jego wypłowiała grzywa i ogon były splątane i pozlepiane rzepami; jedno oko straciło źrenicę i patrzyło upiornie i szkliście, ale w drugim błyskał prawdziwy diabeł. Musiał jednak mieć za młodu ogień i temperament, jeśli sądzić po imieniu, jakie nosił: Gunpowder, czyli Proch. Był on w istocie ulubionym wierzchowcem swego pana, porywczego Van Rippera, który był zapamiętałym jeźdźcem i zapewne przelał w zwierzę coś ze swego ducha; bo choć wyglądał staro i nędznie, więcej było w nim czającego się diabła niż w jakiejkolwiek młodej klaczce w okolicy.

Ichabod był postacią godną takiego rumaka. Jechał na krótkich strzemionach, przez co kolana sięgały mu niemal do łęku siodła; ostre łokcie sterczały mu jak u pasikonika; bat trzymał w ręku pionowo, niczym berło, a gdy koń truchtał, ruch jego ramion przypominał trzepot pary skrzydeł. Mały wełniany kapelusz spoczywał mu na czubku nosa – bo tak można by nazwać jego skąpy pasek czoła – a poły czarnego surduta powiewały niemal do końskiego ogona. Tak wyglądali Ichabod i jego rumak, gdy wytoczyli się przez bramę Hansa Van Rippera, i było to zjawisko, jakie rzadko spotyka się w biały dzień.

Był, jak już mówiłem, piękny jesienny dzień; niebo było czyste i pogodne, a przyroda przywdziała ową bogatą, złotą liberię, którą zawsze kojarzymy z obfitością. Lasy przybrały stateczne brązy i żółcienie, a niektóre delikatniejsze drzewa przymrozki musnęły jaskrawymi barwami pomarańczu, purpury i szkarłatu. Wysoko w powietrzu zaczęły się pojawiać ciągnące sznury dzikich kaczek; z gajów bukowych i orzesznikowych dochodziło szczekanie wiewiórek, a z pobliskiego ścierniska co jakiś czas zadumany gwizd przepiórki.

Małe ptaszki wyprawiały swoje pożegnalne uczty. W pełni swych hulanek przelatywały, ćwierkając i swawoląc, z krzaka na krzak i z drzewa na drzewo, kapryśne od samej obfitości i rozmaitości wokół siebie. Był tam poczciwy rudzik, ulubiona zwierzyna młodocianych myśliwych, ze swym głośnym, zrzędliwym trelem; i świergocące kosy lecące czarnymi chmarami; i złotoskrzydły dzięcioł z karmazynowym czubem, szerokim czarnym napierśnikiem i wspaniałym upierzeniem; i jemiołuszka o skrzydłach zakończonych czerwienią, z ogonem zakończonym żółcią i małą pierzastą czapeczką na głowie; i modrosójka, ten hałaśliwy fircyk, w swym wesołym jasnoniebieskim surducie i białej bieliźnie, wrzeszcząca i trajkocząca, kiwająca głową, podskakująca i kłaniająca się, udająca, że jest w dobrej komitywie z każdym śpiewakiem w gaju.

Gdy Ichabod wolno posuwał się naprzód, jego oko, zawsze otwarte na każdą oznakę kulinarnej obfitości, wędrowało z zachwytem po skarbach wesołej jesieni. Ze wszystkich stron widział ogromne zapasy jabłek; jedne zwisały w przytłaczającym dostatku z drzew; inne zebrano w kosze i beczki na targ; jeszcze inne usypano w bogate stosy do tłoczni cydru. Dalej widział wielkie pola kukurydzy, ze złotymi kolbami wyglądającymi spod liściastych osłon i zapowiadającymi placki i kaszę kukurydzianą; a pod nimi leżały żółte dynie, wystawiając do słońca swe piękne, okrągłe brzuchy i dając obfite widoki na najwyborniejsze z placków; a niebawem mijał pachnące pola gryki tchnące wonią ula, a gdy na nie patrzył, ogarniały go słodkie przeczucia wybornych naleśników, suto posmarowanych masłem i przybranych miodem albo melasą przez delikatną, małą rączkę z dołeczkami Katriny Van Tassel.

Karmiąc tak umysł wieloma słodkimi myślami i „osłodzonymi przypuszczeniami”, jechał zboczami pasma wzgórz, z których roztacza się widok na jedne z najpiękniejszych krajobrazów potężnego Hudsonu. Słońce stopniowo staczało swą szeroką tarczę ku zachodowi. Szerokie łono Tappan Zee leżało nieruchome i szkliste, tylko tu i ówdzie łagodna fala kołysała i przedłużała błękitny cień odległej góry. Kilka bursztynowych obłoków unosiło się na niebie, bez najlżejszego powiewu, który by je poruszył. Horyzont miał piękny złoty odcień, przechodzący stopniowo w czystą jabłkową zieleń, a od niej w głęboki błękit środka nieba. Ukośny promień ociągał się na zalesionych grzbietach urwisk, które gdzieniegdzie zwieszały się nad rzeką, pogłębiając ciemną szarość i purpurę ich skalistych zboczy. W oddali leniwie dryfował slup, spływający powoli z prądem, z żaglem bezużytecznie zwisającym na maszcie; a ponieważ odbicie nieba lśniło na nieruchomej wodzie, zdawało się, że statek zawisł w powietrzu.

Pod wieczór Ichabod przybył do zamku heera Van Tassela, który zastał wypełniony dumą i kwiatem okolicy. Starzy farmerzy, chuda rasa o twarzach jak wyprawiona skóra, w samodziałowych surdutach i spodniach do kolan, niebieskich pończochach, ogromnych trzewikach i ze wspaniałymi cynowymi sprzączkami. Ich żwawe, pomarszczone żoneczki w ciasno marszczonych czepkach, krótkich sukniach z długim stanem, samodziałowych halkach, z nożyczkami i poduszeczkami na igły oraz wesołymi perkalowymi kieszeniami zawieszonymi na wierzchu. Hoże dziewczęta, niemal równie staroświeckie jak ich matki, z wyjątkiem miejsc, gdzie słomkowy kapelusz, piękna wstążka czy może biała suknia zdradzały miejskie nowinki. Synowie w krótkich surdutach o prostych połach, z rzędami ogromnych mosiężnych guzików, z włosami zwykle splecionymi w harcap według ówczesnej mody, zwłaszcza jeśli udało im się zdobyć do tego węgorzową skórę, uchodzącą w całej okolicy za potężny środek odżywiający i wzmacniający włosy.

Bohaterem tej sceny był jednak Brom Bones, który przybył na zabawę na swoim ulubionym rumaku Daredevilu – stworzeniu, które tak jak on pełne było temperamentu i psot i którego nikt prócz niego nie umiał poskromić. Słynął zresztą z tego, że wolał narowiste zwierzęta, skłonne do wszelkich sztuczek, przez które jeździec stale ryzykował skręcenie karku, uważał bowiem posłusznego, dobrze ujeżdżonego konia za niegodnego chłopaka z fantazją.

Chętnie zatrzymałbym się, by rozwodzić się nad światem uroków, jaki ukazał się zachwyconemu spojrzeniu mego bohatera, gdy wszedł do paradnego salonu w domostwie Van Tassela. Nie mam na myśli wdzięków gromadki hożych dziewcząt, z ich bujnym pokazem czerwieni i bieli; lecz obfite uroki prawdziwego holenderskiego wiejskiego stołu podwieczorkowego w wystawnej porze jesieni. Jakież stosy półmisków z ciastami rozmaitych i niemal nieopisanych rodzajów, znanych tylko doświadczonym holenderskim gospodyniom! Był tam dzielny pączek, delikatny oly koek i chrupiące, kruche faworki; słodkie ciasta i kruche ciasteczka, pierniki i miodowniki, i cała rodzina ciast. A do tego placki z jabłkami, placki z brzoskwiniami i placki z dynią; prócz tego plastry szynki i wędzonej wołowiny; a ponadto rozkoszne półmiski konfitur ze śliwek, brzoskwiń, gruszek i pigw; nie wspominając o pieczonych alozach i pieczonych kurczętach; wraz z misami mleka i śmietany, wszystko pomieszane jak groch z kapustą, mniej więcej w takiej kolejności, w jakiej je wyliczyłem, a pośrodku macierzyński imbryk, posyłający w górę obłoki pary – niech Bóg ma nas w swojej opiece! Brak mi tchu i czasu, by omówić tę ucztę tak, jak na to zasługuje, a zbyt mi spieszno, by ciągnąć dalej moją opowieść. Na szczęście Ichabod Crane nie spieszył się tak bardzo jak jego dziejopis, lecz oddał należną sprawiedliwość każdemu przysmakowi.

Było to stworzenie dobre i wdzięczne, któremu serce rosło w miarę, jak skóra napełniała się dobrym jadłem, i któremu humor poprawiał się od jedzenia, tak jak niektórym od picia. Nie mógł się też powstrzymać, by jedząc, nie wodzić wokół wielkimi oczami i nie chichotać na myśl, że pewnego dnia może zostać panem całego tego niemal niewyobrażalnego zbytku i przepychu. Wtedy, myślał, jakże szybko odwróciłby się plecami do starej szkoły; pstryknąłby palcami przed nosem Hansowi Van Ripperowi i każdemu innemu skąpemu chlebodawcy, a każdego wędrownego pedagoga, który ośmieliłby się nazwać go towarzyszem, wykopałby za drzwi!

Stary Baltus Van Tassel krążył wśród gości z twarzą rozpromienioną zadowoleniem i dobrym humorem, okrągłą i wesołą jak księżyc w czasie żniw. Jego gościnne względy były krótkie, ale wymowne: ograniczały się do uścisku dłoni, klepnięcia po ramieniu, głośnego śmiechu i natarczywego zaproszenia, by „zabierali się do jedzenia i sami się częstowali”.

A teraz dźwięk muzyki z sieni, czyli wspólnej izby, wezwał do tańca. Grajkiem był stary, siwy Murzyn, który od ponad pół wieku był wędrowną orkiestrą całej okolicy. Jego instrument był równie stary i sfatygowany jak on sam. Przez większość czasu rzępolił na dwóch czy trzech strunach, każdemu pociągnięciu smyczka towarzysząc ruchem głowy; kłaniał się niemal do ziemi i tupał nogą za każdym razem, gdy do tańca miała ruszyć nowa para.

Ichabod szczycił się swoim tańcem nie mniej niż zdolnościami wokalnymi. Ani jedna kończyna, ani jedno włókno nie próżnowało; a widząc jego luźno sklecone ciało w pełnym ruchu, tupoczące po izbie, pomyślałbyś, że to sam święty Wit, błogosławiony patron tańca, pląsa przed tobą we własnej osobie. Był przedmiotem podziwu wszystkich Murzynów, którzy zebrawszy się, w każdym wieku i każdego wzrostu, z farmy i okolicy, tworzyli przy każdych drzwiach i każdym oknie piramidę lśniących czarnych twarzy, z zachwytem przyglądając się scenie, przewracając białkami oczu i szczerząc od ucha do ucha rzędy kości słoniowej. Jakże mógłby ów chłostacz urwisów nie być ożywiony i radosny? Dama jego serca była jego partnerką w tańcu i łaskawie uśmiechała się w odpowiedzi na wszystkie jego zakochane spojrzenia; podczas gdy Brom Bones, srodze dotknięty miłością i zazdrością, siedział samotnie w kącie, pogrążony w ponurych myślach.

Gdy taniec dobiegł końca, Ichabod przyłączył się do grupki statecznych ludzi, którzy wraz ze starym Van Tasselem siedzieli, paląc fajki, na jednym końcu podcienia, gawędząc o dawnych czasach i snując długie opowieści o wojnie.

Okolica ta, w czasach, o których mówię, była jednym z tych szczególnie uprzywilejowanych miejsc, które obfitują w kroniki i wielkich ludzi. W czasie wojny przebiegała w pobliżu linia między Brytyjczykami a Amerykanami; była więc widownią grabieży i roiło się w niej od uciekinierów, kowbojów i wszelkiego rodzaju pogranicznego rycerstwa. Upłynęło akurat tyle czasu, by każdy opowiadacz mógł przybrać swoją opowieść w odrobinę stosownej fikcji, a w mglistości wspomnień uczynić siebie bohaterem każdego wyczynu.

Była tam opowieść o Doffue Martlingu, rosłym Holendrze o sinej brodzie, który omal nie zdobył brytyjskiej fregaty starą żelazną dziewięciofuntówką zza błotnego przedpiersia, gdyby tylko jego działo nie pękło przy szóstym strzale. Był też pewien stary dżentelmen, którego imienia nie wymienię, bo był zbyt bogatym mynheerem, by wspominać go lekkomyślnie, który w bitwie pod White Plains, jako wyśmienity fechtmistrz, odbił małą szpadą kulę z muszkietu, tak że wyraźnie czuł, jak świsnęła wokół klingi i odbiła się od jelca; na dowód czego gotów był w każdej chwili pokazać szpadę z lekko zgiętym jelcem. Było jeszcze kilku innych, którzy równie wsławili się na polu bitwy, i każdy z nich był przekonany, że miał niemały udział w doprowadzeniu wojny do szczęśliwego końca.

Ale wszystko to było niczym wobec opowieści o duchach i zjawach, które nastąpiły potem. Okolica ta obfituje w legendarne skarby tego rodzaju. Miejscowe opowieści i zabobony najlepiej kwitną w takich osłoniętych, dawno zasiedlonych zakątkach; ale depcze je zmienny tłum, który stanowi ludność większości naszych wiejskich okolic. Poza tym w większości naszych wsi nie ma żadnej zachęty dla duchów, bo ledwie zdążą odbyć pierwszą drzemkę i przewrócić się w grobach na drugi bok, a już ich żyjący przyjaciele wyprowadzają się z okolicy; tak że gdy wychodzą nocą na swoje obchody, nie mają już żadnych znajomych, których mogliby odwiedzić. Być może dlatego tak rzadko słyszymy o duchach poza naszymi dawno osiadłymi holenderskimi społecznościami.

Bezpośrednią przyczyną rozpowszechnienia opowieści o zjawiskach nadprzyrodzonych w tych stronach była jednak niewątpliwie bliskość Sennej Doliny. Samo powietrze wiejące z tej nawiedzonej krainy niosło jakąś zarazę; tchnęło atmosferą snów i urojeń, która zakażała całą okolicę. U Van Tassela było kilku mieszkańców Sennej Doliny, którzy jak zwykle snuli swoje dzikie i zdumiewające legendy. Opowiadano wiele ponurych historii o konduktach pogrzebowych i żałobnych krzykach i zawodzeniach, słyszanych i widzianych przy wielkim drzewie, pod którym schwytano nieszczęsnego majora André, a które rosło w pobliżu. Wspomniano też o kobiecie w bieli, która nawiedzała ciemny wąwóz przy Raven Rock i którą często słyszano, jak krzyczy w zimowe noce przed burzą, bo zginęła tam w śniegu. Większa część opowieści dotyczyła jednak ulubionego widma Sennej Doliny, Jeźdźca bez Głowy, którego kilkakrotnie ostatnio słyszano, jak patrolował okolicę; i który, jak mówiono, co noc uwiązywał konia między grobami na przykościelnym cmentarzu.

Ustronne położenie tego kościoła zdaje się zawsze czynić go ulubionym miejscem udręczonych duchów. Stoi na pagórku, otoczony robiniami i wyniosłymi wiązami, spomiędzy których skromnie lśnią jego schludne, bielone mury, niczym chrześcijańska czystość jaśniejąca w cieniu odosobnienia. Łagodne zbocze opada od niego ku srebrnej tafli wody, otoczonej wysokimi drzewami, spomiędzy których można dojrzeć błękitne wzgórza nad Hudsonem. Patrząc na jego porośnięty trawą cmentarz, gdzie promienie słońca zdają się spać tak spokojnie, można by pomyśleć, że przynajmniej tam umarli mogą spoczywać w pokoju. Po jednej stronie kościoła rozciąga się szeroki, zalesiony parów, którym huczy spory strumień wśród połamanych skał i pni zwalonych drzew. Nad głębokim, czarnym odcinkiem strumienia, niedaleko kościoła, przerzucony był niegdyś drewniany most; droga, która do niego prowadziła, i sam most były gęsto ocienione zwieszającymi się drzewami, które nawet za dnia rzucały na niego mrok, a nocą sprawiały, że panowała tam przerażająca ciemność. Było to jedno z ulubionych miejsc Jeźdźca bez Głowy i miejsce, gdzie najczęściej go spotykano. Opowiadano o starym Brouwerze, najbardziej heretyckim niedowiarku w sprawie duchów, jak spotkał Jeźdźca wracającego z wypadu do Sennej Doliny i musiał usiąść za nim na koniu; jak galopowali przez krzaki i zarośla, przez wzgórza i bagna, aż dotarli do mostu; kiedy to Jeździec nagle zamienił się w szkielet, wrzucił starego Brouwera do strumienia i z hukiem gromu pomknął ponad wierzchołkami drzew.

Na tę opowieść natychmiast odpowiedziano trzykroć zdumiewającą przygodą Broma Bonesa, który drwił z Galopującego Heseńczyka jako z marnego jeźdźca. Zapewniał, że gdy pewnej nocy wracał z pobliskiej wioski Sing Sing, dogonił go ten północny kawalerzysta; że zaproponował mu wyścig o wazę ponczu i byłby go wygrał, bo Daredevil zostawił upiornego konia daleko w tyle, ale gdy dojechali do mostu przy kościele, Heseńczyk umknął i zniknął w rozbłysku ognia.

Wszystkie te opowieści, snute owym sennym półgłosem, jakim ludzie rozmawiają w ciemności, gdy twarze słuchaczy tylko od czasu do czasu oświetlał przelotny błysk fajki, zapadły głęboko w umysł Ichaboda. Odwdzięczył się im w tej samej monecie obszernymi wyjątkami ze swego nieocenionego autora, Cottona Mathera, dodając wiele cudownych zdarzeń, które miały miejsce w jego rodzinnym stanie Connecticut, i straszliwe widoki, jakie oglądał podczas nocnych wędrówek po Sennej Dolinie.

Zabawa stopniowo dobiegała końca. Starzy farmerzy zebrali rodziny na wozy i przez pewien czas słychać było, jak turkoczą po drogach w dolinie i po odległych wzgórzach. Niektóre panny usiadły na poduszkach za siodłami swych ulubionych kawalerów, a ich beztroski śmiech, mieszając się z tętentem kopyt, niósł się echem po cichych lasach, coraz słabszy i słabszy, aż stopniowo ucichł – a niedawna scena hałasu i swawoli opustoszała i zamilkła. Jedynie Ichabod pozostał, zgodnie ze zwyczajem wiejskich zalotników, by porozmawiać z dziedziczką w cztery oczy, w pełni przekonany, że jest teraz na prostej drodze do sukcesu. Co zaszło podczas tej rozmowy, nie będę udawał, że wiem, bo w istocie nie wiem. Coś jednak, obawiam się, musiało pójść nie tak, bo z pewnością wyszedł po niezbyt długiej chwili z miną zupełnie zrozpaczoną i zbitą z tropu. Ach, te kobiety! Te kobiety! Czyżby ta dziewczyna płatała mu swoje kokieteryjne figle? Czyżby jej zachęty wobec biednego pedagoga były jedynie udawaniem, by zapewnić sobie podbój jego rywala? Bóg jeden wie, nie ja! Dość powiedzieć, że Ichabod wymknął się z miną kogoś, kto raczej splądrował kurnik niż zdobył serce pięknej damy. Nie patrząc ani w prawo, ani w lewo na widok wiejskiego bogactwa, którym tak często się napawał, poszedł prosto do stajni i kilkoma siarczystymi szturchańcami i kopniakami bardzo nieuprzejmie zbudził swego rumaka z wygodnej kwatery, w której smacznie spał, śniąc o górach kukurydzy i owsa i całych dolinach tymotki i koniczyny.

Była to sama czarodziejska godzina nocy, gdy Ichabod, z ciężkim sercem i zwieszoną głową, podążał do domu zboczami wysokich wzgórz, które wznoszą się nad Tarry Town i które przemierzał tak radośnie po południu. Godzina była równie ponura jak on sam. Daleko w dole Tappan Zee rozpościerało swą mroczną i niewyraźną pustkę wód, tu i ówdzie z wysokim masztem slupa stojącego spokojnie na kotwicy przy brzegu. W martwej ciszy północy słyszał nawet szczekanie psa podwórzowego z przeciwległego brzegu Hudsonu; ale było tak niewyraźne i słabe, że dawało jedynie pojęcie o tym, jak daleko jest od tego wiernego towarzysza człowieka. Od czasu do czasu rozlegało się też przeciągłe pianie koguta, przypadkiem przebudzonego, daleko, daleko, z jakiegoś domu wśród wzgórz – ale brzmiało w jego uszach jak dźwięk ze snu. W pobliżu nie było żadnych oznak życia, prócz czasem melancholijnego cykania świerszcza albo może gardłowego rechotu żaby ryczącej z pobliskiego moczaru, jakby spała niewygodnie i nagle przewróciła się w swym łóżku na drugi bok.

Wszystkie opowieści o duchach i straszydłach, które słyszał po południu, cisnęły mu się teraz do pamięci. Noc robiła się coraz ciemniejsza; gwiazdy zdawały się zapadać głębiej w niebo, a pędzące chmury chwilami zasłaniały je przed jego wzrokiem. Nigdy jeszcze nie czuł się tak samotny i przygnębiony. Zbliżał się w dodatku do tego samego miejsca, gdzie rozgrywało się wiele scen z opowieści o duchach. Na środku drogi stał ogromny tulipanowiec, który górował jak olbrzym nad wszystkimi innymi drzewami w okolicy i stanowił swego rodzaju punkt orientacyjny. Jego konary były sękate i fantastyczne, dość grube, by mogły służyć za pnie zwykłych drzew; skręcały się niemal do ziemi i znów wznosiły w powietrze. Wiązał się z tragiczną historią nieszczęsnego André, którego pojmano tuż obok; i powszechnie znany był jako drzewo majora André. Prości ludzie patrzyli na nie z mieszaniną szacunku i zabobonnego lęku, po części ze współczucia dla losu jego nieszczęsnego imiennika, po części z powodu opowieści o dziwnych zjawach i żałosnych lamentach, jakie o nim krążyły.

Gdy Ichabod zbliżał się do tego strasznego drzewa, zaczął pogwizdywać; wydało mu się, że ktoś odpowiada na jego gwizd – był to jednak tylko podmuch, który przeszył ostro suche gałęzie. Gdy podjechał nieco bliżej, wydało mu się, że widzi coś białego, wiszącego pośrodku drzewa: zatrzymał się i przestał gwizdać, ale przyjrzawszy się uważniej, dostrzegł, że to miejsce, gdzie piorun poranił drzewo i obnażył białe drewno. Nagle usłyszał jęk – zęby zaszczękały mu, a kolana uderzyły o siodło: było to jednak tylko ocieranie się jednego ogromnego konaru o drugi, gdy kołysał nimi wiatr. Minął drzewo bezpiecznie, ale przed nim czyhały nowe niebezpieczeństwa.

Mniej więcej dwieście jardów od drzewa drogę przecinał niewielki strumień, który wpływał do bagnistego, gęsto zalesionego wąwozu, znanego pod nazwą Wiley’s Swamp. Kilka nieociosanych bali, ułożonych obok siebie, służyło za most nad tym strumieniem. Po tej stronie drogi, gdzie strumień wpływał do lasu, kępa dębów i kasztanów, gęsto spleciona dziką winoroślą, rzucała na niego mrok jak w jaskini. Przejście przez ten most było najcięższą próbą. To właśnie w tym miejscu pojmano nieszczęsnego André, a pod osłoną tych kasztanów i winorośli ukrywali się krzepcy chłopi, którzy go zaskoczyli. Od tamtej pory strumień uchodzi za nawiedzony, a straszne są uczucia ucznia, który musi go przejść samotnie po zmroku.

Gdy zbliżał się do strumienia, serce zaczęło mu walić; zebrał jednak całą swoją odwagę, dał koniowi z dziesięć kopniaków w żebra i spróbował raźno przemknąć przez most; ale zamiast ruszyć naprzód, przekorne stare zwierzę zrobiło zwrot w bok i bokiem wpadło na płot. Ichabod, którego strach rósł wraz ze zwłoką, szarpnął wodze w drugą stronę i kopnął z całej siły przeciwną nogą: wszystko na próżno; jego rumak wprawdzie ruszył, ale tylko po to, by rzucić się na przeciwną stronę drogi w gąszcz jeżyn i olch. Nauczyciel nie żałował teraz ani bata, ani pięty wychudłym żebrom starego Gunpowdera, który rzucił się naprzód, sapiąc i parskając, ale stanął jak wryty tuż przy moście, tak gwałtownie, że omal nie wyrzucił jeźdźca przez łeb. W tej właśnie chwili czułe ucho Ichaboda pochwyciło chlupoczący tupot przy moście. W ciemnym cieniu gaju, na brzegu strumienia, ujrzał coś ogromnego, bezkształtnego i wyniosłego. Nie poruszało się, lecz zdawało się skulone w mroku, niczym jakiś olbrzymi potwór gotowy skoczyć na wędrowca.

Przerażonemu pedagogowi włosy stanęły dęba na głowie. Co robić? Zawrócić i uciekać było już za późno; a poza tym, jakie były szanse ucieczki przed duchem czy straszydłem, jeśli to było ono, które potrafiło jeździć na skrzydłach wiatru? Zdobywając się więc na pozór odwagi, zapytał, jąkając się: „Kim jesteś?”. Nie otrzymał odpowiedzi. Powtórzył pytanie jeszcze bardziej wzburzonym głosem. Wciąż nie było odpowiedzi. Raz jeszcze okładał boki nieustępliwego Gunpowdera i zamknąwszy oczy, z mimowolnym zapałem zaintonował psalm. W tej właśnie chwili mroczny przedmiot jego trwogi ruszył z miejsca i jednym zrywem i susem stanął na środku drogi. Choć noc była ciemna i ponura, postać nieznajomego można było teraz w pewnej mierze rozpoznać. Wydawał się jeźdźcem słusznych rozmiarów, dosiadającym karego konia potężnej budowy. Nie okazywał zamiaru napaści ani ochoty do towarzystwa, lecz trzymał się na uboczu, po jednej stronie drogi, truchtając po ślepej stronie starego Gunpowdera, który zdążył już ochłonąć ze strachu i uporu.

Ichabod, któremu ten dziwny północny towarzysz bynajmniej nie przypadł do gustu, a który przypomniał sobie przygodę Broma Bonesa z Galopującym Heseńczykiem, popędził teraz swego rumaka w nadziei, że zostawi go w tyle. Nieznajomy jednak popędził swego konia do równego tempa. Ichabod ściągnął wodze i przeszedł do stępa, chcąc zostać w tyle – tamten zrobił to samo. Serce zaczęło mu zamierać; próbował podjąć psalm, ale wyschnięty język przywarł mu do podniebienia i nie zdołał wydobyć z siebie ani zwrotki. Było coś tajemniczego i przerażającego w ponurym, zawziętym milczeniu tego natarczywego towarzysza. Wkrótce wyjaśniło się to w straszliwy sposób. Gdy wjechali na wzniesienie, na którym postać współtowarzysza podróży zarysowała się na tle nieba – olbrzymiego wzrostu, otulona płaszczem – Ichabod zdjęty został zgrozą, spostrzegłszy, że jest bez głowy! – lecz jego przerażenie jeszcze wzrosło, gdy zauważył, że głowa, która powinna spoczywać na jego ramionach, wieziona jest przed nim na łęku siodła! Jego strach przerodził się w rozpacz; spuścił na Gunpowdera grad kopniaków i razów, mając nadzieję, że nagłym zrywem wymknie się towarzyszowi; ale widmo ruszyło wraz z nim pełnym skokiem. Pognali więc na złamanie karku, przez wszystko, co stało na drodze; kamienie leciały, a iskry sypały się przy każdym susie. Lekkie szaty Ichaboda powiewały w powietrzu, gdy w zapale ucieczki wyciągał swe długie, chude ciało daleko nad łbem konia.

Dotarli teraz do drogi, która skręca do Sennej Doliny; ale Gunpowder, jakby opętany przez demona, zamiast nią pojechać, skręcił w przeciwną stronę i rzucił się na łeb na szyję w dół zbocza w lewo. Droga ta prowadzi przez piaszczystą kotlinę ocienioną drzewami przez mniej więcej ćwierć mili, gdzie przecina most słynny z opowieści o upiorach; a tuż za nim wznosi się zielony pagórek, na którym stoi bielony kościół.

Jak dotąd panika rumaka dawała jego niewprawnemu jeźdźcowi pozorną przewagę w pościgu, ale gdy przebył zaledwie połowę kotliny, popręg siodła puścił i Ichabod poczuł, jak siodło zsuwa się spod niego. Chwycił je za łęk i próbował utrzymać, ale na próżno; i zdążył się tylko uratować, obejmując starego Gunpowdera za szyję, gdy siodło spadło na ziemię i usłyszał, jak tratuje je ścigający. Przez chwilę przemknęła mu przez głowę groza gniewu Hansa Van Rippera – było to bowiem jego niedzielne siodło; ale nie był to czas na drobne obawy; straszydło deptało mu po piętach; a (niewprawny jeździec, jakim był!) miał wiele trudu, by utrzymać się na koniu; to zsuwał się na jedną stronę, to na drugą, to podrzucało go na wysokim grzbiecie konia z taką siłą, że doprawdy obawiał się, iż rozpłata go to na dwoje.

Prześwit między drzewami napełnił go nadzieją, że most przy kościele jest już blisko. Drżące odbicie srebrnej gwiazdy na łonie strumienia powiedziało mu, że się nie myli. Ujrzał mury kościoła majaczące niewyraźnie pod drzewami po drugiej stronie. Przypomniał sobie miejsce, gdzie zniknął upiorny rywal Broma Bonesa. „Jeśli tylko dotrę do tego mostu – pomyślał Ichabod – będę bezpieczny”. W tej właśnie chwili usłyszał tuż za sobą sapanie i dyszenie karego rumaka; zdawało mu się nawet, że czuje jego gorący oddech. Jeszcze jeden konwulsyjny kopniak w żebra i stary Gunpowder skoczył na most; zadudnił po rozbrzmiewających deskach; dotarł na drugą stronę; i teraz Ichabod obejrzał się, by zobaczyć, czy jego prześladowca zniknie, zgodnie z regułą, w rozbłysku ognia i siarki. Wtedy właśnie ujrzał, jak upiór wspina się w strzemionach i właśnie ciska w niego swoją głową. Ichabod próbował uchylić się przed straszliwym pociskiem, ale za późno. Uderzył go w czaszkę z potwornym trzaskiem – runął głową w pył drogi, a Gunpowder, kary rumak i upiorny jeździec przemknęli obok niczym trąba powietrzna.

Następnego ranka znaleziono starego konia bez siodła, z ogłowiem pod nogami, statecznie skubiącego trawę przy bramie swego pana. Ichabod nie pojawił się na śniadaniu; nadeszła pora obiadu, ale Ichaboda nie było. Chłopcy zebrali się przy szkole i snuli bezczynnie po brzegach strumienia; ale nauczyciela nie było. Hans Van Ripper zaczął się trochę niepokoić o los biednego Ichaboda i swojego siodła. Wszczęto dochodzenie i po starannych poszukiwaniach natrafiono na jego ślady. W jednym miejscu drogi prowadzącej do kościoła znaleziono siodło wdeptane w błoto; ślady końskich kopyt, głęboko odciśnięte w drodze i najwyraźniej pozostawione w szaleńczym pędzie, prowadziły do mostu, za którym, nad brzegiem szerokiego odcinka strumienia, gdzie woda była głęboka i czarna, znaleziono kapelusz nieszczęsnego Ichaboda, a tuż obok roztrzaskaną dynię.

Przeszukano strumień, ale ciała nauczyciela nie znaleziono. Hans Van Ripper jako wykonawca jego testamentu przejrzał tobołek, który zawierał cały jego ziemski dobytek. Składały się nań dwie i pół koszuli; dwie chusty na szyję; para czy dwie wełnianych pończoch; stare sztruksowe spodnie do kolan; zardzewiała brzytwa; książka z melodiami psalmów pełna oślich uszu; i złamany kamerton. Co do książek i sprzętów szkolnych, należały one do gminy, z wyjątkiem „Historii czarów” Cottona Mathera, „Almanachu Nowej Anglii” i sennika z wróżbami; w tym ostatnim znajdował się arkusz papieru gęsto pokreślony i poplamiony w kilku bezowocnych próbach ułożenia wiersza na cześć dziedziczki Van Tassela. Te czarnoksięskie księgi i poetyckie bazgroły Hans Van Ripper niezwłocznie oddał płomieniom; i od tej chwili postanowił nie posyłać już dzieci do szkoły, zauważając, że nigdy nie widział, by z tego całego czytania i pisania wyszło coś dobrego. Jakiekolwiek pieniądze miał nauczyciel – a zaledwie dzień czy dwa wcześniej otrzymał kwartalną pensję – musiał je mieć przy sobie w chwili zniknięcia.

Tajemnicze zdarzenie wywołało wiele domysłów w kościele w następną niedzielę. Gromadki gapiów i plotkarzy zbierały się na cmentarzu, przy moście i w miejscu, gdzie znaleziono kapelusz i dynię. Przypomniano sobie opowieści Brouwera, Bonesa i cały zasób innych; a gdy starannie je wszystkie rozważono i porównano z objawami obecnego przypadku, pokiwano głowami i doszło się do wniosku, że Ichaboda porwał Galopujący Heseńczyk. Ponieważ był kawalerem i nikomu nic nie był winien, nikt nie zaprzątał sobie nim więcej głowy; szkołę przeniesiono do innej części doliny, a na jego miejscu zapanował inny pedagog.

Prawdą jest, że pewien stary farmer, który kilka lat później pojechał w odwiedziny do Nowego Jorku i od którego pochodzi ta relacja o upiornej przygodzie, przywiózł do domu wiadomość, że Ichabod Crane wciąż żyje; że opuścił okolicę po części ze strachu przed upiorem i Hansem Van Ripperem, a po części z upokorzenia, że dziedziczka nagle go odprawiła; że przeniósł się w odległą część kraju; prowadził szkołę i jednocześnie studiował prawo; został przyjęty do palestry; zajął się polityką; prowadził kampanie wyborcze; pisywał do gazet; i w końcu został sędzią w sądzie do spraw o dziesięć funtów. Również Brom Bones, który wkrótce po zniknięciu rywala triumfalnie poprowadził kwitnącą Katrinę do ołtarza, przybierał nadzwyczaj wymowną minę, ilekroć opowiadano historię Ichaboda, i zawsze wybuchał serdecznym śmiechem na wzmiankę o dyni; co sprawiało, że niektórzy podejrzewali, iż wie o tej sprawie więcej, niż chce powiedzieć.

Stare wiejskie kobiety jednak, które najlepiej znają się na tych sprawach, utrzymują do dziś, że Ichaboda porwały siły nadprzyrodzone; i jest to ulubiona opowieść, często opowiadana w okolicy przy zimowym ogniu. Most stał się bardziej niż kiedykolwiek przedmiotem zabobonnego lęku; i być może dlatego w ostatnich latach zmieniono przebieg drogi, tak że do kościoła dochodzi się teraz brzegiem stawu młyńskiego. Opuszczona szkoła wkrótce popadła w ruinę i mówiono, że nawiedza ją duch nieszczęsnego pedagoga; a parobek, wracający niespiesznie do domu w cichy letni wieczór, nieraz zdawał się słyszeć w oddali jego głos, śpiewający smętny psalm wśród spokojnych pustkowi Sennej Doliny.

POSTSCRIPTUM.

ZNALEZIONE W RĘKOPISIE PANA KNICKERBOCKERA.

Powyższą opowieść podaję niemal dokładnie tymi słowami, którymi usłyszałem ją na posiedzeniu rady miejskiej w starożytnym grodzie Manhattoes, w obecności wielu jego najmądrzejszych i najznamienitszych mieszczan. Narratorem był sympatyczny, wytarty, dżentelmeński staruszek w ubraniu w kolorze pieprzu i soli, o smutno-humorystycznej twarzy, którego mocno podejrzewałem o ubóstwo – tak bardzo starał się być zabawny. Gdy skończył opowieść, było wiele śmiechu i aprobaty, zwłaszcza ze strony dwóch czy trzech zastępców rajców, którzy przez większość czasu spali. Był jednak pewien wysoki, suchy z wyglądu stary dżentelmen o krzaczastych, nawisłych brwiach, który przez cały czas zachowywał poważną i dość surową minę, od czasu do czasu krzyżując ramiona, przechylając głowę i spoglądając w podłogę, jakby obracał w myślach jakąś wątpliwość. Był jednym z tych ostrożnych ludzi, którzy śmieją się tylko z ważnych powodów – gdy mają po swojej stronie rozum i prawo. Gdy wesołość reszty towarzystwa opadła i zapanowała cisza, oparł jedno ramię na poręczy krzesła, drugą rękę wsparł pod bok i z lekkim, ale nader mądrym ruchem głowy i zmarszczeniem czoła zapytał, jaki jest morał tej opowieści i czego ma ona dowodzić?

Opowiadacz, który właśnie podnosił do ust kieliszek wina, jako pokrzepienie po trudach, zatrzymał się na chwilę, spojrzał na pytającego z miną nieskończonego szacunku i powoli odstawiając kieliszek na stół, zauważył, że opowieść miała najlogiczniej dowieść –

„Że nie ma w życiu takiego położenia, które nie miałoby swoich zalet i przyjemności – pod warunkiem, że przyjmiemy żart takim, jaki jest:

„Że zatem ten, kto ściga się z upiornymi kawalerzystami, musi się liczyć z wyboistą jazdą.

„Ergo, odmowa ręki holenderskiej dziedziczki jest dla wiejskiego nauczyciela pewnym krokiem ku wysokim stanowiskom w państwie”.

Ostrożny stary dżentelmen po tym wyjaśnieniu zmarszczył brwi dziesięciokroć mocniej, srodze zdziwiony rozumowaniem tego sylogizmu, podczas gdy, jak mi się zdawało, ten w pieprzu i soli spoglądał na niego z czymś w rodzaju triumfalnego uśmieszku. W końcu tamten zauważył, że wszystko to bardzo pięknie, ale mimo to uważa tę opowieść za nieco przesadzoną – znalazłby się w niej punkt czy dwa, co do których miał wątpliwości.

„Na honor, panie – odparł opowiadacz – co do tego, to sam nie wierzę nawet w połowę”. D. K.

KONIEC.

Książki i opowiadania o koniach

Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał