Końskie figle
Tam o’ Shanter

Dzisiejszy wiersz to poemat epicki napisany przez Roberta Burnsa w 1790 roku. Burns kreśli w nim niezapomniany obraz pijącej braci w szkockim miasteczku Ayr.
Tam o’ Shanter
Gdy kramarze opuszczają ulicę,
a spragnieni sąsiedzi spotykają sąsiadów,
gdy dzień targowy chyli się ku końcowi
i ludzie ruszają w drogę do domu;
kiedy siedzimy przy mocnym piwie,
upijamy się i robimy się nad wyraz weseli,
nie myślimy o długich szkockich milach,
o torfowiskach, wodach, wyrwach w płotach i przełazach,
które dzielą nas od domu,
gdzie siedzi nasza nadąsana, posępna żona,
marszcząca brwi jak zbierająca się burza,
pielęgnująca swój gniew, by nie wystygł.
Tę prawdę poznał poczciwy Tam o’ Shanter,
gdy pewnej nocy wracał konno z Ayr
(starego Ayr, którego żadne miasto nie prześcignie
w uczciwych mężczyznach i ślicznych dziewczętach).
O Tamie! Gdybyś był choć na tyle mądry,
by posłuchać rady własnej żony, Kate!
Dobrze ci mówiła, że jesteś nicponiem,
gadatliwym, hałaśliwym, pijanym gadułą;
że od listopada aż do października
ani jednego dnia targowego nie byłeś trzeźwy;
że przy każdym mieleniu zboża u młynarza
siedziałeś tak długo, jak starczyło ci srebra;
że przy każdym koniu, któremu przybito podkowę,
ty i kowal upijaliście się do nieprzytomności;
że w domu Pańskim, nawet w niedzielę,
piłeś z Jean z Kirkton aż do poniedziałku.
Przepowiadała, że prędzej czy później
znajdą cię utopionego w głębinach Doon
albo że porwą cię czarownicy w ciemnościach
koło starego, nawiedzonego kościoła w Alloway.
Ach, łagodne panie! Aż chce mi się płakać,
gdy pomyślę, ile słodkich rad,
ile długich, mądrych przestróg
mąż od żony lekceważy!
Lecz wróćmy do opowieści: – Pewnej targowej nocy
Tam rozsiadł się wyjątkowo wygodnie;
tuż przy kominku, co płonął pięknie,
z pieniącym się piwem, które smakowało bosko,
a u jego boku siedział szewc Souter Johnny,
jego stary, wierny, spragniony kompan;
Tam kochał go jak rodzonego brata –
od tygodni byli razem pijani!
Noc mijała wśród pieśni i gwaru,
a piwo było coraz lepsze:
gospodyni i Tam stawali się sobie coraz bliżsi,
w sekretnych, słodkich i cennych względach;
szewc opowiadał swe najdziwniejsze historie;
śmiech gospodarza był gotowym refrenem:
na dworze burza mogła ryczeć i szumieć,
Tam nic sobie z niej nie robił.
Troska, wściekła, że widzi człowieka tak szczęśliwego,
sama utopiła się w piwie!
Jak pszczoły lecą do domu obładowane skarbem,
tak minuty mknęły pośród przyjemności:
królowie mogą być szczęśliwi, lecz Tam był wspaniały,
zwycięski nad wszelkim złem życia!
Lecz przyjemności są jak rozkwitłe maki:
chwytasz kwiat, a płatki opadają;
albo jak śnieg, co spada do rzeki,
przez chwilę biały – potem topnieje na zawsze;
albo jak bieg zorzy polarnej,
co znika, nim zdążysz wskazać jej miejsce;
albo jak piękny kształt tęczy,
co rozpływa się pośród burzy. –
Nikt nie uwiąże czasu ani przypływu;
zbliża się godzina, gdy Tam musi ruszać;
ta godzina, zwornik czarnego łuku nocy,
ta posępna godzina, w której dosiada swego konia;
a w taką noc wyrusza w drogę,
w jakiej żaden biedny grzesznik nie wychodził z domu.
Wiatr dął, jakby miał dąć po raz ostatni;
dudniące ulewy niosły się z podmuchem;
ciemność połykała szybkie błyski;
głośno, głęboko i długo ryczał grzmot:
tej nocy nawet dziecko by zrozumiało,
że diabeł ma coś do załatwienia.
Pewnie siedząc na swej siwej klaczy, Meg –
lepsza nigdy nie podniosła nogi –
Tam pędził przez kałuże i błoto,
gardząc wiatrem, deszczem i ogniem;
to przytrzymując mocno swój dobry niebieski beret,
to nucąc jakąś starą szkocką piosenkę,
to rozglądając się ostrożnie dookoła,
by upiory nie zaskoczyły go znienacka:
kościół w Alloway był coraz bliżej,
gdzie co noc krzyczą duchy i sowy.
Był już wtedy za brodem,
gdzie w zaspie zginął kramarz;
minął brzozy i wielki kamień,
gdzie pijany Chairlie skręcił kark;
przejechał przez janowce i obok kopca z kamieni,
gdzie myśliwi znaleźli zamordowane dziecko;
i koło głogu, ponad studnią,
gdzie matka Munga się powiesiła. –
Przed nim Doon toczy wszystkie swe wody;
wzmagająca się burza ryczy w lasach;
błyskawice rozbłyskują od bieguna do bieguna;
coraz bliżej toczą się grzmoty:
wtedy, migocząc pośród jęczących drzew,
kościół w Alloway zdawał się stać w płomieniach;
przez każdą szczelinę przeświecały promienie,
a głośno rozbrzmiewały wesołość i tańce.
Śmiały Johnie Barleycornie, co dodajesz nam ducha!
Jakimi niebezpieczeństwami każesz nam gardzić!
Z piwem za dwa pensy nie boimy się zła,
z whisky stawimy czoło diabłu! –
Piwo tak się pieniło w głowie Tammiego,
że – przyznać trzeba – nic a nic nie dbał o diabłów.
Lecz Maggie stanęła, mocno zdumiona,
aż, ponaglona piętą i ręką,
odważyła się ruszyć w stronę światła;
i – o rety! – Tam ujrzał niezwykły widok!
Czarownicy i czarownice w tańcu;
nie żaden nowiutki kotylion prosto z Francji,
lecz hornpipe’y, jigi, strathspeye i reele
wlewały życie i werwę w ich pięty.
We wnęce okiennej od wschodu
siedział stary Nick w zwierzęcej postaci;
kudłaty kundel, czarny, groźny i wielki,
jego zadaniem było przygrywać im do tańca:
nakręcał dudy i kazał im zawodzić,
aż dach i krokwie drżały. –
Dookoła stały trumny, jak otwarte szafy,
ukazując zmarłych w ostatnich szatach;
a jakąś diabelską sztuczką
każdy trzymał w zimnej dłoni światło. –
Przy nim bohaterski Tam zdołał
dostrzec na świętym stole
kości mordercy w żelaznej klatce z szubienicy;
dwoje maleńkich, nieochrzczonych dzieci długości piędzi;
złodzieja świeżo odciętego ze stryczka,
z ustami rozwartymi w ostatnim tchnieniu;
pięć tomahawków, rdzawych od krwi;
pięć szabli pokrytych skorupą zbrodni;
podwiązkę, którą uduszono niemowlę;
nóż, którym poderżnięto gardło ojcu,
którego własny syn pozbawił życia –
siwe włosy wciąż lepiły się do rękojeści;
i więcej jeszcze rzeczy strasznych i okropnych,
których nawet nazwać byłoby grzechem.
Trzy języki prawników, wywrócone na lewą stronę,
pocerowane kłamstwami jak żebraczy łachman;
trzy serca księży, zgniłe, czarne jak gnój,
leżały cuchnące, ohydne, w każdym kącie.
Gdy Tammie gapił się, zdumiony i ciekawy,
wesołość i zabawa stawały się coraz szybsze i dziksze;
dudziarz dął coraz głośniej;
tancerze wirowali coraz szybciej;
kręcili się, przytupywali, krzyżowali, chwytali pod ręce,
aż każda wiedźma spociła się i parowała,
zrzuciła łachy, by lepiej się uwijać,
i tańczyła w samej koszuli!
Ach, Tamie, o Tamie! Gdyby to były dziewczęta,
pulchne i hoże nastolatki,
a ich koszule, zamiast z tłustej flaneli,
były ze śnieżnobiałego, najcieńszego płótna!
Te moje portki, jedyną parę,
co niegdyś były pluszowe, z dobrego niebieskiego włosia,
zdjąłbym z własnego zadka i oddał
za jedno spojrzenie na te śliczne ptaszyny!
Lecz zasuszone babska, stare i dziwaczne,
wychudłe wiedźmy, na których widok źrebię odstawiłoby się od matki,
podskakujące i wierzgające z kosturem –
dziwię się, że żołądek ci się nie wywrócił!
Lecz Tam dobrze wiedział, co jest co:
była tam jedna urocza, zgrabna dziewczyna,
tej nocy przyjęta do gromady,
długo potem znana na wybrzeżu Carrick;
(bo niejedno zwierzę uśmierciła,
i niejedną piękną łódź zatopiła,
i niszczyła obficie zboże i jęczmień,
i trzymała całą okolicę w strachu).
Jej krótka koszulka, cutty-sark z płótna z Paisley,
którą nosiła jeszcze jako dziewczynka,
choć bardzo skąpa na długość,
była jej najlepsza i bardzo się nią chełpiła. –
Ach! Niewiele wiedziała twoja czcigodna babcia,
że koszulka, którą kupiła swej małej Nannie
za dwa szkockie funty (był to cały jej majątek),
kiedyś będzie zdobić taniec czarownic!
Lecz tu moja Muza musi złożyć skrzydła;
takie loty dalece przekraczają jej siły;
by opiewać, jak Nannie skakała i wierzgała
(gibka i silna była z niej sztuka),
i jak Tam stał niczym zaczarowany,
czując, że same jego oczy się wzbogaciły;
nawet Szatan wytrzeszczał oczy, wiercił się z uciechy,
podrygiwał i dął z całych sił;
aż po jednym podskoku, a potem kolejnym,
Tam całkiem stracił rozum
i ryknął: „Brawo, Cutty-sark!”.
I w jednej chwili zrobiło się ciemno:
i ledwie zdążył ponaglić Maggie,
gdy piekielny legion wypadł na zewnątrz.
Jak pszczoły wylatują z gniewnym bzyczeniem,
gdy pastuszkowie-rabusie napadają na ich ul;
jak śmiertelni wrogowie zajączka podnoszą jazgot,
gdy – hop! – wyskoczy im spod nosa;
jak ochoczo biegnie tłum na targu,
gdy rozlega się głośno: „Łapać złodzieja!”;
tak biegnie Maggie, a czarownice za nią,
z niejednym upiornym wrzaskiem i wołaniem.
Ach, Tamie! Ach, Tamie! Dostaniesz, na co zasłużyłeś!
W piekle upieką cię jak śledzia!
Na próżno twoja Kate czeka na twój powrót!
Kate wkrótce będzie nieszczęsną kobietą!
Teraz daj z siebie wszystko, Meg,
i dopadnij zwornika mostu;
tam możesz im machnąć ogonem,
bo płynącej wody nie śmią przekroczyć.
Lecz zanim dotarła do zwornika,
nie miała już czym machać!
Bo Nannie, daleko przed resztą,
deptała szlachetnej Maggie po piętach
i rzuciła się na Tama z wściekłym zamiarem;
lecz nie znała hartu Maggie –
jednym skokiem klacz wyniosła pana całego i zdrowego,
lecz zostawiła z tyłu własny siwy ogon;
wiedźma chwyciła ją za zad
i biednej Maggie został ledwie kikut.
A teraz każdy, kto przeczyta tę prawdziwą opowieść,
każdy mężczyzna i syn swej matki, niech się strzeże:
ilekroć najdzie cię ochota na trunek
albo krótkie koszulki zaprzątną ci myśli,
pomyśl! Radości mogą słono kosztować –
pamiętaj o klaczy Tama o’ Shantera.
Bohater, który stał się czapką
Okazuje się, że Tam stał się legendą nie tylko w poezji Burnsa: nazwą Tam o’Shanter określa się dziś rodzaj męskiej wełnianej czapki. Zapewne dlatego, że stary Tam miał ją na głowie tamtej pamiętnej nocy.
Przetłumaczono z angielskiego. Przeczytaj oryginał