Paardenpret

Tam o’ Shanter

· The Equinest

Een man met een groene cape op een paard
Het gedicht van vandaag is een episch gedicht dat Robert Burns in 1790 schreef. Burns schetst daarin een onvergetelijk beeld van de drinkende klasse in een Schots stadje dat Ayr heet.

Tam o’ Shanter

Wanneer de marskramers de straat verlaten
en dorstige buren elkaar treffen,
als de marktdag ten einde loopt
en de mensen op huis aan gaan;
terwijl wij zitten te zuipen aan het sterke bier
en dronken en buitengewoon vrolijk worden,
denken we niet aan de lange Schotse mijlen,
de venen, beken, hekgaten en overstapjes
die tussen ons en ons huis liggen,
waar ons nukkige, norse vrouwtje zit,
haar wenkbrauwen fronsend als een opkomende storm,
haar woede koesterend om die warm te houden.

Die waarheid ondervond de brave Tam o’ Shanter
toen hij op een nacht in galop uit Ayr vertrok
(het oude Ayr, dat door geen stad wordt overtroffen
in brave mannen en mooie meiden).

O Tam! Was je maar zo wijs geweest
om de raad van je eigen vrouw Kate op te volgen!
Ze zei je duidelijk genoeg dat je een nietsnut was,
een kletsende, opschepperige, dronken zwetser;
dat je van november tot oktober
op geen enkele marktdag nuchter was;
dat je bij elke maalbeurt met de molenaar
bleef zitten zolang je nog geld had;
dat bij elk paard dat een hoefijzer kreeg
jij en de smid stomdronken werden;
dat je in het huis van de Heer, zelfs op zondag,
met Kirkton Jean dronk tot de maandag.
Ze voorspelde dat je vroeg of laat
verdronken in de Doon zou worden gevonden,
of in het duister door tovenaars gegrepen
bij de oude spookkerk van Alloway.

Ach, lieve dames! Het doet me huilen
als ik bedenk hoeveel lieve raad,
hoeveel lange, wijze adviezen
de man van zijn vrouw in de wind slaat!

Maar terug naar ons verhaal: op een marktavond
had Tam zich buitengewoon goed geïnstalleerd,
vlak bij een haardvuur dat lekker brandde,
met schuimend vers bier dat goddelijk dronk;
en naast hem zat Souter Johnny,
zijn oude, trouwe, dorstige makker;
Tam hield van hem als van een echte broer –
ze waren al weken samen dronken!
De nacht verstreek met liedjes en geklets
en het bier werd almaar beter:
de waardin en Tam werden innig,
met gunsten, geheim, zoet en kostbaar;
de schoenlapper vertelde zijn gekste verhalen;
de lach van de waard was een gewillig refrein:
buiten mocht de storm loeien en razen,
Tam kon die storm geen zier schelen.

De Zorg, razend om een man zo gelukkig te zien,
verzoop zichzelf maar in het bier!
Zoals bijen naar huis vliegen met ladingen schatten,
zo vlogen de minuten voorbij van plezier:
koningen mogen gezegend zijn, maar Tam was glorieus,
zegevierend over alle kwalen van het leven!

Maar genoegens zijn als uitgestrooide klaprozen:
je grijpt de bloem en haar bloei is vergaan;
of als sneeuw die in de rivier valt,
een moment wit – en dan voorgoed gesmolten;
of als het noorderlicht dat voorbijjaagt
en verdwijnt voor je kunt aanwijzen waar het is;
of als de lieflijke vorm van de regenboog
die verdwijnt te midden van de storm. –
Geen mens kan tijd of tij vastbinden;
het uur nadert waarop Tam moet gaan rijden;
dat uur, de sluitsteen van de zwarte boog van de nacht,
dat sombere uur waarin hij zijn dier bestijgt;
en in zo’n nacht gaat hij op weg
als nog nooit een arme zondaar buiten was.

De wind blies alsof hij voor het laatst blies;
kletterende buien joegen mee op de windvlagen;
het duister slokte de snelle flitsen op;
luid, diep en lang bulderde de donder:
die nacht, dat kon zelfs een kind begrijpen,
had de Duivel werk te doen.

Goed gezeten op zijn schimmelmerrie Meg –
een betere tilde nooit een been op –
joeg Tam voort door plassen en slijk,
wind en regen en vuur trotserend.
Nu eens hield hij zijn goede blauwe muts vast,
dan weer neuriede hij een oud Schots lied,
dan weer tuurde hij behoedzaam om zich heen,
opdat geen spoken hem zouden overvallen:
Kirk-Alloway kwam steeds dichterbij,
waar ’s nachts geesten en uilen roepen.

Inmiddels was hij de voorde overgestoken
waar de marskramer in de sneeuw stikte;
en voorbij de berken en de grote steen
waar de dronken Charlie zijn nek brak;
en door de brem en langs de steenhoop
waar jagers het vermoorde kind vonden;
en bij de meidoorn, boven de bron,
waar Mungo’s moeder zich ophing. –
Voor hem stort de Doon al zijn water uit;
de aanzwellende storm raast door de bossen;
de bliksems flitsen van pool tot pool;
steeds dichterbij rollen de donderslagen:
toen, glinsterend door de kreunende bomen,
Kirk-Alloway in lichterlaaie leek te staan;
door elke kier schenen de stralen,
en luid weerklonken gelach en dans.

Bezielende, stoutmoedige John Barleycorn!
Welke gevaren laat jij ons niet minachten!
Met dun bier vrezen we geen kwaad;
met whisky trotseren we de duivel! –
Het bier schuimde zo in Tammies bovenkamer
dat hij, eerlijk is eerlijk, geen cent om duivels gaf.
Maar Maggie bleef staan, hevig verbaasd,
tot ze, door hiel en hand aangespoord,
zich naar het licht toe waagde;
en warempel! Tam zag een vreemd tafereel:

tovenaars en heksen aan het dansen;
geen gloednieuwe cotillon uit Frankrijk,
maar hornpipes, jigs, strathspeys en reels
brachten leven en vuur in hun hielen.
In een vensternis aan de oostkant
zat ouwe Nick, in de gedaante van een beest;
een ruige hond, zwart, grimmig en groot,
het was zijn taak om muziek voor hen te maken:
hij kneep in de doedelzak en liet hem gillen
tot dak en balken ervan trilden. –
Doodskisten stonden in het rond, als open kasten,
die de doden toonden in hun laatste kleren;
en door een duivelse toverkunst
hield elk in zijn koude hand een licht. –
Daarbij kon de heldhaftige Tam
op de heilige tafel zien liggen:
de botten van een moordenaar in de ijzers van een galg;
twee piepkleine, spanlange, ongedoopte kindjes;
een dief, net van de strop gesneden,
wiens mond nog openstond van zijn laatste snik;
vijf tomahawks, roodgeroest van bloed;
vijf kromzwaarden, aangekoekt met moord;
een kousenband waarmee een baby was gewurgd;
een mes dat de keel van een vader had opengereten,
die door zijn eigen zoon van het leven was beroofd –
de grijze haren kleefden nog aan het heft;
met nog meer gruwelijks en vreselijks
dat zelfs maar noemen al ongeoorloofd zou zijn.
Drie advocatentongen, binnenstebuiten gekeerd,
vol leugens, gestikt als een bedelaarslap;
drie priesterharten, rot en zwart als mest,
lagen stinkend en walgelijk in elke hoek.

Terwijl Tammie verbaasd en nieuwsgierig staarde,
werd de pret steeds sneller en wilder;
de doedelzakspeler blies luider en luider;
de dansers vlogen sneller en sneller;
ze draaiden, stelden zich op, kruisten en haakten in,
tot elk oud wijf zweette en dampte,
haar vodden afwierp voor het werk
en in haar hemd doorhuppelde!

Nu, Tam, o Tam! Als dat jonge meiden waren geweest,
allemaal mollig en flink, in hun tienerjaren,
hun hemden, in plaats van vettig flanel,
van sneeuwwit, fijngeweven linnen!
Deze broek van mij, mijn enige,
die ooit van pluche was, van goed blauw haar,
die had ik van mijn billen getrokken
voor één blik op die mooie meisjes!

Maar verschrompelde oude besjes, oud en raar,
schriele heksen zo lelijk dat een veulen er niet meer van zou zuigen,
springend en zwaaiend met een kromstok,
het verbaast me dat je maag niet omdraaide!

Maar Tam wist heel goed hoe de vork in de steel zat:
er was één aantrekkelijke, kwieke meid
die zich die nacht bij het gezelschap had gevoegd,
en nog lang daarna bekend was aan de kust van Carrick;
(want menig beest had ze doodgeschoten,
en menig mooie boot laten vergaan,
en veel koren en gerst geteisterd,
en de hele streek in angst gehouden.)
Haar korte hemd (cutty-sark) van Paisley-linnen,
dat ze als meisje al had gedragen,
hoewel het in de lengte pijnlijk krap was,
was haar mooiste, en ze was er trots op –
Ach! je eerbiedwaardige grootmoeder had nooit gedacht
dat het hemd dat ze voor haar kleine Nannie kocht,
voor twee Schotse pond (het was haar hele rijkdom),
ooit een heksendans zou opluisteren!

Maar hier moet mijn Muze haar vleugel laten zakken;
zulke vluchten gaan haar krachten ver te boven;
om te bezingen hoe Nannie sprong en zwierde
(een soepele meid was ze, en sterk),
en hoe Tam daar stond, als betoverd,
en vond dat zijn ogen werden verrijkt;
zelfs Satan staarde en wiebelde van verlangen,
en schokte en blies uit alle macht;
tot, na eerst één sprong en toen nog een,
Tam zijn verstand helemaal verloor
en uitbrulde: “Goed zo, Cutty-sark!”
En in een oogwenk was alles donker:
en nauwelijks had hij Maggie weer op gang gekregen
of het helse legioen stormde naar buiten.

Zoals bijen woedend naar buiten zoemen
als plunderende herdersjongens hun korf aanvallen;
zoals de doodsvijanden van de haas aanslaan
als ze, hop!, vlak voor hun neus opspringt;
zoals de marktmenigte gretig rent
als “Houd de dief!” luid weerklinkt;
zo rent Maggie, en de heksen volgen
met menige akelige gil en schreeuw.

Ach, Tam! Ach, Tam! Je krijgt je verdiende loon!
In de hel roosteren ze je als een haring!
Tevergeefs wacht je Kate op je komst!
Kate wordt weldra een rouwende vrouw!
Nu, Meg, ren zo snel je kunt
en bereik de sluitsteen van de brug;
daar kun je je staart naar hen zwiepen,
want stromend water durven ze niet over te steken.
Maar voor ze de sluitsteen kon bereiken,
had ze geen staart meer om mee te zwaaien!
Want Nannie, ver voor de rest uit,
zat de edele Maggie dicht op de hielen
en vloog met woeste bedoelingen op Tam af;
maar ze kende Maggies moed niet –
één sprong bracht haar baas er heelhuids vanaf,
maar liet haar eigen grijze staart achter;
de heks greep haar bij het achterwerk
en liet de arme Maggie nauwelijks een stompje over.

Nu, wie dit ware verhaal zal lezen,
elke man en moederszoon, let op:
wanneer je zin hebt om te drinken
of korte hemdjes door je hoofd spoken,
denk na! Je kunt genoegens te duur betalen –
denk aan de merrie van Tam o’ Shanter.

Het personage dat een muts werd

Tam blijkt niet alleen in de poëzie van Burns een legende te zijn geworden: de naam Tam o’Shanter wordt nu gebruikt voor een soort wollen muts voor mannen. Vermoedelijk omdat de goeie ouwe Tam er op die noodlottige nacht een droeg.

Paarden in de poëzie

Vertaald uit het Engels. Lees het origineel